Бұл тақырыпта әңгіме қозғау еркін ойлы оқырманның көңіл-күйін әралуан саққа жүгіртуі ықтимал. Мұның өзі бір есептен таққа табыну, ұлыққа жағыну, патшаның көзіне түсу сияқты болып та көрінуі ғажап емес. Кімнің аузына қақпақ қоя аласың. Егер жұрт не айтады, қалай қарайдымен жүре берсең әділ ойың мен адал сөзіңді айтудан қалмайсың ба? Мен екі түрлі себепті алға сала отырып, осы мәселеге барып отырмын. Өз ойымды ешбір бүкпесіз ортаға салғым келеді.

Бірі құрдымға кете жаздаған қазақ тілінің қалай еңсе көтергені, егемен еліміздің мемлекеттік тіліне қалай айналғаны болса, екіншісі - осы ұлы да кесек әрекеттердің басы-қасында болып, ана тіл алдындағы перзенттік парызын өтеп келе жатқан Елбасымыз - Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың азаматтық болмысы, адам-пенде ретіндегі кескін-кейпі туралы әңгіме қозғау.

Әрине, бүгінгі күн, бұл дәуір де өтер, түр-тұлғасы басқа бір заман да жетер. Тарих дөңгелегі бір орында тұрмас. Келер ұрпақ біз жайында, біздің заман жайында, кезеңнің құлы болған адам-пенде жайында басқаша пікір өрбітері де мүмкін. Оған билікті тек қана тарих айтар.

Әйтсе де әр заманның, әр қоғамның өзі тудырған іс-әрекеті, өзіне сай азаматы, адамы болмақ. Соған ылайықты бағасы да берілмек. Яғни адам мен қоғамның кескін-кейпі, болмыс бітімі, хал-харекеті өзінің заманына сәйкес қалыптасады, адамына қарай сомдалады.

Осы тұрғыдан қарағанда біздің заманның да келешек ұрпаққа берері мен айтары жетерлік. Тарихымызда тұңғыш рет халқымыз ғасырлар бойы аңсаған арманына жетіп, дербес мемлекетке айналды, өзге елдермен терезесі теңесті. Тәуелсіздікті айшықтайтын нышандардың бәрі жасалып, экономикасын, мәдениетін, ғылымын, білімін т.т бағзы біреулерге жалтақтамай-ақ өз бетінше өрбітерлік еркіндікке ие болып отыр.

Құдай бұйыртып тұңғыш президентімізді таққа көтердік. Ол халық алдында тұңғыш рет қазақ тілінде ант берді. Сөйтіп Тіл туралы құжатта (1989ж.) заңдастырылған, Конститутциямызда (1995) бекітілген мемлекеттік тіліміз Елбасымен бірге Тәуелсіз еліміздің ең жоғарғы мінбесіне көтеріліп, өзінің мәртебесін әйгіледі. Тіпті Елбасыны президент тұғырына көтерген қазақ тілі десе де болады. Егер ол қазақ халқының ұлы болмаса, оның тілін жетік білмесе, сонымен бірге оның тілге, елге, жерге адал қызмет етіп, көсеге көгертер ынтасына сенбесе, оған елдің дауыс берер бермесі нәркүмән еді. Оған ел сенді, жігеріне, талабына, талантына, қажыр-қайратына сенді, ұлтымыздың нағыз ұлы деп сенді. Ел жүгін еңсеріп әкетер іскерлігіне, жұртты үйіріп әкетер жалынды сөзіне, шешен тіліне ұйыды. Алға сүйрер жақсылықты да, етектен тартар жамандықты да ұмытпайтын жадына таңданды. Күндіз-түн тыным таппайтын күш-қайратына сүйеніп, сеніп тағдырын табыстады. Бұл үлкен сенім, ұлы үміт және бір адамның қолына жинақталған ұлы күш.

Еліміз тәуелсіздік туын көтеріп тұңғыш Президентіміз сайланғанда жұртпен бірге жүрек жарылардай қуанышқа бөлендік. Бұл қазаққа алла бұйыртқан ғажайып сәт еді.

Тілдің мәртебеленгеніне 19 жылдан асты, Президенттің сайланғаны да сол шамаға таяу. Бұл қарапайым жанның өлшеміне салсаң онша көп уақыт емес, ал ел тарихында орын тепкен оқиғалар салмағы тұрғысынан ғасырға татырлық мерзім. Осы мерзім ішінде біз қозғап отырған сала бойынша ел үміті ақталды ма, президентке деген сенім жүгінің түйіні қаншалықты дәрежеде шешілді? Гәп осында. Егер мақсаты қаралау мен даттаудан тұратын кейбір ағайынның сөзіне құлақ түрер болсақ оңған тірлік шамалы, «бәрі қираған, құрыған, түзелер сиқы жоқ қу тірлік елді жүдетіп біткен, аштық пен жоқшылық жайлаған жұрттың еңсе көтерер түрі жоқ. Азаматы кетіп қаңыраған ауыл, жұмыссыздық жайлап жүдеп біткен қала сиықсыздықтың гөй-гөйін шертеді».

Мұндай берекесіздіктің кейбір жерде кездесетіні рас. Бірақ осының себебін анықтап, зерттеп білмей жатып соның бәріне бірді ғана кінәлі ету шындыққа жанаса қоймайды. Нарыққа тәжірибе жинақтамай-ақ бірден асығыс қойып кеткен қазақ әралуан қиындақтарға жолығып, әуелгіде тоз-тозы шыға бастағаны хақ. Алайда жердің, малдың жайын, еңбектің қадірін тереңірек түсінген жандар әрекеті мына заман соққысына төтеп беріп қана қоймай, қарсы қажырлы әрекеттерге бара бастағанын да байқатады. Бұл жөнінде Президентіміздің ішкі-сыртқы саясатына талдау жасап баға беру менен гөрі осы саланы ғылыми тұрғыда қарастыратын мамандарына қатысты болғандықтан бұған тереңдей алмаймын. Тек әрбір оқиға-құбылыстың себеп-салдары болатынын еске ұсталық демекшімін.

Қазақстан тарихында қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алу жайы, шамасы, есте қаларлық оқиғалар қатарында бағаланар. Қазақ тілінің кейбір тұста көңіл көншітпейтін өгіз аяңына реніш білдіргенмен, шүкіраналық сезімге жетелейтін тұстары да жетерлік. Тіл туралы Заңдар мен Бағдарламалар, Конституция, тіл көсегесін көгертуге бағытталған бұдан да басқа игі шаралар мен құжаттардың бәрі осы жылдар жемісі. Оның үстіне елдің экономикасы, шаруашылығы, мәдениеті, ғылым-білімі, саясаты жөнінде өткен бірде-бір жиында Елбасы қазақ тіліне соқпай кеткен емес. Ол қисыны келген жердің бәрінде қазақ тілін тілге тиек етіп келеді. Ұлт қайраткері ретінде қазақ тілінің қамын жеп, қарекет етпеген тұсы шамалы. Тіпті кешегі Колбин кезіндегі мына аз сәтті еске ала кетудің артықтығы жоқ деген оймен келтіре кетейік: Қазақстанға алғаш келісімен-ақ алқын-жұлқын әрекеттерге басқан В.Колбин бір жолы «келесі пленумда қазақша сөйлеймін» деп бөсті. Қашанда жағдайды саралап алып, салмақты ой айтуға дағдыланған Н.Назарбаев «қазақтың жады мықты халық, уәде беруге асықпаңыз» (Г.Толмачев. Лидер. Докум. Повесть. Алматы, 2000 г) деген ақыл береді. Бұл қазақ елі мен тіл тағдыры егіз екенін, бірінсіз бірінің күні жоқ екенін толғап, соны тығырықтан шығарудың әралуан жолын қарастыру үстінде жүрген тұсы болатын Н.Ә.Назарбаевтың.

Жалпы әр іске бір ұрынып, ұшқалақтық танытып жүрген Г.Колбиннің төңірегінде сол кезде Н.Назарбаев, Ө.Жәнібеков сынды ел жайын, халық күйін терең білетін іскер де ойлы тұлғалар болмаса мәселе бұдан әрі шиленісе түсер ме еді, әлде қайтер еді деген ойдан жүрек шошиды. Қазақстан жайын білмейтін бұрынғы Ульянов обкомы хатшысы қазақтың мынадай іскер де көреген ұлдарымен есептеспей тұра алмаған сияқты. Олар біртіндеп Колбин бағытын жолға салып отыруға тырысты. Қылышты қынабынан суыртатын да тіл, қайта салдыртатын да тіл екенін жақсы білетін Н.Назарбаев сол кездің өзінде-ақ қолға алар мәселенің бір де болса бірегейі тіл екенін түсінді, түсіндірді.

Кезінде қазақ тілінің тағдыры жөнінде ала-құла ой өрбіп, ел бір бәтуаға келе алмай жатқан түста Қазақ Республикасының мемлекеттік тілі тек қана қазақ тілі болу керек деген пікір жағында болуының өзі Елбасының ел мүддесімен бірге екенін танытады.

«ҚАЗАҚ ҚАЗАҚПЕН ҚАЗАҚША СӨЙЛЕССЕ ҒАНА!…»

Мұны айтқан Н. Ә.Назарбаев.

Ел билігін тағдыр сыйындай қабылдаған Елбасы осылай айтуға мәжбүр болды. Неге? Тәуелділіктен тәуелсіздікке жету аралығында біздің бейнеткер момын қазақтың басына не келіп, не кетпеді. Бәрін көрді. Бәрін басынан өткізді. Көргеніне тәуба деді, ашты-тоқты тірлігіне шүкір деді. Заманы алдан тосқан істің бәріне араласты. Қатарынан қалған жоқ, партия деді, Кеңес деді, үкімет деді. Социализм жолындағы іс-әрекеттің бәрінде тер төкті. Кеңес өкіметі мен партия нені тапсырды соның бәрін адал орындауға тырысты. Еңбекшінің түпкі мақсаты - Коммунизм деген мамырайхан заман деді. Соған жету үшін небір құрбандықтарға да баруға тура келетіні насихатталды. Қазақ бұдан да қаймықпады. Көкейіне ұялатқан лениндік идеядан ауытқымауға тырысты. Табиғаттың адал ұлы бәріне сенді, бәріне көнді. Тіпті әлгі қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын алыс болашаққа барлық халық тек бір тілмен ғана бара алады екен. Ол тіл - орыс тілі дегенге де имандай сенді. Сөйтіп қазекең қатарынан қалмауға тырысты. Керек десеңіз қатарынан оза шапты. Өзінің табиғи талантының нәтижесінде тіл үйренудің керемет үлгісін танытты. Аз ғана жылдар ішінде бүкіл қазақ даласы орысша сайрап шыға келді. Халқымыздан бұл ғажап ерлікке саяр ерекше қабілетін ғылыми түрде талдап, таратып берген әлі ешбір еңбек жоқ. Бұл кезектегі әшейін шаруа іспетті болып тарихта қалды. Мұның бәрін мақтанышпен әңгіме ете отырып, ұлттық болмысымызға қатты әсер еткен мәселенің екінші жағын қозғауды мақсат етіп отырмын. Бұл мәдени тарихымыздан ойып орын алып отырған өте күрделі де, күрмеуі көп мәселе. Мұның салаланып кетер сан түрлі қатпары бар. Мұның бәрін қамту мүмкін емес. Сол алуан мәселелердің қақ ортасында Нұрсұлтан Әбішұлының азаматтық, қайраткерлік, қаһармандық тұлғасы анық айқын көрінеді. Шым-шытырық шиленіскен әрекеттерден тұратын бұл Тұлғаның қазақ халқы мен қазақстандықтар үшін атқарған ісінің мән-маңызы мейлінше зор.

Өзге тіл, өзге мәдениет үлгілеріне құлай берілу нәтижесінде қазақ өз тілін екінші қатарға ығыстырып алды. Оның күнделікті қолданыс аясы тарыла бастады. Өмірдің барлық саласында қазақ тілінің қажеттілігі көмескілене берді. Сөйтіп қазақша білетіндерден гөрі орыс тілін білетіндер мәртебесі жоғары, әрі қай қызметте де өтімді болды. Содан бала тәрбиелеп отырған ата-ана көкейінде орыс тілінде оқығандардың ғана өмірде жолы болады екен деген сенімі ұялай бастады да, ұрпағын жаппай орысша оқытуға ұмтылды. Қазақ тілінің әлі күнге қанат жая алмай ентіге тыныс алып келе жатуының түпкі себебі әлденеше он жылға созылған осындай солақай саясат салдарынан еді. Кезінде халықты өз негізінен айырып кеңестік үлгідегі орыстақы тәрбиенің керемет жүргізілуі барысында қазақ қазақпен тек орысша сөйлесіп барып түсінісетін дәрежеге жетті. Халқымыздың осы мүшкіл халін күнделікті көріп күйінгендіктен де біздің Елбасымыз жоғарыдағыдай ұранға татырлық сөз тастауына тура келді. Ия, тым болмаса өзіңмен өзің қазақша сөйлессеңші қазақ деді ол.

Жалпы Нұрсұлтан Әбішұлы ел өмірінің қай саласында да қазақ тілін жадынан шығарған емес. Ол министрлер Кеңесінің төрағасы, Қазақстан Республикасының бірінші Хатшысы және бірінші Президент болып сайланған алғашқы кезеңдерде үнемі орысша сөйлеп жүрді. Ел оның осы қылығынан тіксінді, бірақ үміт үзген жоқ. Олай болатыны өткен ғасырдың 80-жылдарының екінші жартысында қазақ тілінің тағдыры талқыға түсіп жатқан кез болатын.

В. Колбин тіл мәселесін әлденеше бұлталаққа салып, қазақ зиялыларының ортасына ой тастап әлек болып жүргенде қазақ қауымы ел көзіндегі айтулы тұлғалардан пікір күткені рас. Ұлттық мүддені алдыңғы кезекке қоятын қазақ зиялыларына да қарайлады. Тіл басына күн туған осындай аумалы төкпелі кезеңде ұлт көкейіндегі сөзді Колбин алдында тайсалмай айтқан тілші-академик Ә. Қайдар сынды ғұламаны қуаттап, қолдау көрсеткен адамдардың алдыңғы сапында ғана емес, басы-қасында Н.Назарбаевтың болғанын ел елжірей есіне алады. Сонымен бірге әйгілі ақын-жазушылар С. Шәймерденов, Ж. Молдағалиевтерді айрықша атайды. Сондай-ақ қазақ тілінің мемлекеттік тіл болуын қуаттап, дұрыс шешім қабылдануына септік жасаған Ө. Жәнібеков пен оның үзеңгілес інілері Ә. Кекілбаев, М. Жолдасбеков, С. Қасқабасов, Т. Әбдіктер де ел есінде. Сөйтіп ел мүддесін ойлайтын басшысы бар, береке-бірлік, ынтымақ қасынан табылар қосшысы бар қазақ елі неше алуан сілкілескен талас-тартыстан соң тұңғыш рет тіл туралы заңға ие болды. Оны 1989 жылдың 22 қыркүйегінде Қазақ ССР Жоғарғы Советі бекітіп заңдастырды. Бұл еліміздің тарихындағы ең ірі оқиғаның бірі еді. Қазақ тілінің мәртебесін осындай мемлекеттік деңгейге көтерген оқиға бұрын-соңды болмаған Тәуелсіздікке бет түзеудің алғы шартындай бұл Заңның тарихи мәні аса зор екені мәлім. Олай болатыны….

Ғасырлар бойы ата-бабамыз арман еткен еркіндіктің осылайша іске асуы ғажап емес. 1990-91 жылдары докторлық диссертациямен әуреленіп, Алматының жоғарғы жағындағы 2 демалыс үйінде жатқан болатынмын. Қазақ елі Президентінің сайланғанын сонда жатып есіттім. Шаттандым, сөзбен жеткізе алмас әсерде болдым. Не деген бақыт. Қазақтың өз алдына ел болып, өзге елмен терезе теңестіруі, тұңғыш өз Президентін сайлауы тарихи ұлы оқиға еді. Еңсе көтерер елім үшін, ауырлық атаулының бәрін көтеріп келе жатқан елім үшін халқымыздың асыл мұрасын сақтай білген тілім үшін алақайлағым келді. Кеудені кернеген сезім алауын басу оңай болған жоқ. Тұңғыш Президентімізге жол болсын дей отырып, тілек-наз айтқым келді. Соны бүгін қайталап еске түсіріп, Елбасыға ел сенімі зор екенін білдіргім келді. Ол мынау:

Шүйінші халқым, шүйінші

Ақ түйенің қарыны

Ақтарылар күн бүгін.

Ақ киіздің үстінен

Тақ табылар күн бүгін.

Біздің қазақ момынға

Бақ дарыған күн бүгін.

Ежелгі арман, үміті

Атқарылар күн бүгін.

Нұрсұлтан Назарбаевты

Хақ таныған күн бүгін!

Елімнің ерек Сұлтаны,

Бәйге бермес тұлпары,

Әуелеп ұшқан сұңқары,

Бүгінгі айтар сөз мынау:

Көптің күткен іңкәрі.

Жарқырай берсін халықтың

Арайлап атқан бұл таңы.

* * *

Ризық тілеп еліңе

Риясыз еңбек етесің.

Сайысқа кіріп сан түрлі

Қайтардың елдің есесін

Еліңнің ерек мүддесін

От-жалын болып қорғайсың.

Дұшпанның жарып күрдесін

Досқа үгілген бордайсың.

Түсінер сенің жайыңды

Жетілмей жатыр азамат.

Қинайды сол жаныңды

Алуан ой мазалап.

Ертеңін қамдап Еліңнің

Тынымсыз бейнет шегесің

Ыңырсып жатқан жерімнің

Жарасын емдеп келесің.

Қайтарымы аз ащы тер

Жүдетіп бітті халқыңды..

Жетпіс жыл көрген тауқымет

Қысып түр бүгін алқымды.

Ер деген елдің қаншасы

Таразыға тартылды.

Саған да сынай қарайды

Салмақтап барық, нарқыңды

“Сақтасын” - дейді мәңгіге-

«Тура биде туған жоқ,

Туғанды биде иман жоқ”-

Деген ата салтыңды

Өшпегенді тілейді

Бойдағы уыт, қарқынды.

Тағы бір еске салары-

“Шалқайғанға шалқайғын,

Пайғамбардың ұлы емес.

Еңкейгенге еңкейгін,

Әкеңнен қалған құл емес”

Бұдан былай өзгеге,

Жалтақтауың жөн емес,

Ойлап тұрсақ алды-арты,

Ұлықтықтың бұл емес,

Еліңе құл болмасаң,

Отырған төрің төр емес,

“Ұлық болсаң кішік бол”

Халықтан ешкім өр емес.

* * *

Келімсектер шеруі

Тоқтамай тұр еліңде

Көбі соның мекені

Көгалың да, көлің де.

Бауырың сыртта қаңғып жүр,

Бата алмай елге келуге.

Ел мен жердің байлығы,

Кетпесін десек тегінге,

Қазағыңның күйіне

Үңілгейсің тегінде.

Ол бейбақ не күй шегуде

Өзінің туған жерінде.

Қолбала болып қалмасын

Жекешелендіру кезінде

Ұстағайсың еліңді

Данагөй ақыл, ебіңмен.

Ұстағайсың бәрін де

Өзіндік өре жөніңмен.

Ел басшысы сүрінсе,

Етпеттеп құлар жұртыңыз.

Кеңеспен істі шешкейсіз,

Жетілсін десек ұлтымыз.

* * *

Сенеді елің Өзіңе

Сенеді жалын сөзіңе

Қалмасын деп тілейді

Кездейсоқ жайға кезіге

Ойлағаның тақ емес

Қазақстан тағдыры

Қинайды сені еліңнің

Көп нәрседен мәжбүрі

Ойлаған адам бас қамын

Ойламас жайын басқаның

Сөйлеп үлкен мінбеден

Одаққа салмақ тастадың.

* * *

Анадан туған сендей ұл

Ана тіл жайын толғанар.

Қадірі кеткен тілімді

Кім сендей ұғып қолға алар.

Тіліңді кие тұтпасаң,

Бақ дегенің сор болар.

Елінің қамын жемеген,

Түбінде басшы қор болар.

Осының бәрін ескерсең

Атағың, даңқың зор болар.

Сонда ғана Нұреке,

Қазағың да бар болар.

Бұлғақтаған бұл заман,

Барымыз деп қолда бар.

Құлқынға құл боп кей надан.

Тойынып өзі қоңданар.

Бойыңды бұдан ап қашсаң

Ісіңді құдай оңғарар.

Содан да барып Нұреке

Мәртебеңіз зор болар.

Өзіңдей ерен естіден

Ұрпаққа үлгі жол қалар.

Басыңда көп тауқымет:

Тұрмыс, дәулет, Ордалар,

Ана тіл, тарих, өнерім.

Ел достығы - ол да бар.

Осының бәрін көтерер

Өзіңдей алып нар болар!

Ел сенімін ақтасаң,

Алар алғыс мол болар.

Алаламай халқыңды

Әділдік құрсаң қол болар…

Елің бейбіт күн кешсе

Нағыз бақыт сол болар.

Осынау қиын сапарда

Құдай жолыңды оңдасын,

Әруақтар қолдасын.

Өзіңе де, өзгеге

Қиянат, сірә болмасын!

1 желтоқсан, 1991 ж

Содан бері еліміздің басына не келіп, не өтпеді. Небір қиын кезеңдерді бастан кешірдік. Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы 1992 жылы өзінің 2-Құрылтайын өткізді. Н.Ә.Назарбаев Құрылтай жұмысына арнайы келіп, сөз сөйледі. Бұл мемлекеттік мәртебе берілген қазақ тіліне қарсы пікірлердің әлі басыла қоймаған кезі болатын. Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы жергілікті ұйымдарын құрып қуаттана бастаған тұсы болғанмен әлгіндей негізсіз қарсылықтардың қарасы көптеу еді. Осындай кезеңде Елбасымыздың мемлекеттік тілге, «Қазақ тілі» қоғамының құрылтайына қатысып көзқарасын ашық білдіруі үлкен демеу болды.

Тәуелсіздіктің іргесін нықтап, тұғырын бекіте түсу тіпті де оңай болған жоқ. Шегараны айқындап, еліміздің әл-қуатын күшейту үшін Елбасы саналуан тәсілдерге барды. Ел ішіндегі тұтастық, бірлік ынтымақтастықтың жолы да жеңіл болмады. Өз билігі өзіне тиген еліміздің еңсе көтеруі қилы-қилы жолдарға апарды. Бірде көңілді көтеретін, бірде көңілді төмендетер оқиғалар болды.

1989 жылы қабылданған Тіл туралы заңымыздың жаңа өмірдің, яғни тәуелсіздік талаптарына сөйкес келе бермейтін тұстары байқала бастады. Оны қайта қарап, қазіргі жағдайға сәйкес түзу қажеттігі туды. Сөйтіп тұңғыш президентіміз Н.Ә.Назарбаев 1997 жылы шілденің 11-інде «Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы Қазақстан Республикасының Заңына» қол қойды. Бұл құжаттың басты ерекшелігі Елбасының тікелей араласып, өз қадағалауында болуы. Сондықтан да болар айтулы мамандармен кеңесе отырып, ол заң баптарын негізінен өз қолынан өткізді десе болады.

Еліміз қаншама қиын кезеңдерді бастан өткізіп, біртіндеп еңсе көтеріп келе жатты. Мемлекеттік тіліміз де елмен бірге жетіліп, қолданыс аясын кеңейте түсті. Оның әрбір сатысынан Н.Ә.Назарбаевтың қолтаңбасын көруге болады. Егер оны таратып, талдап айтар болсақ үлкен бір кітапқа татыр еңбек болар еді. Біз оның кейбір тұстарын ғана тиіп-қашып әңгімелеп отырмыз. Кеңірек әңгіме болашақтың үлесінде.

Дегенмен, тәуелсіздік тірегінің бірде болса бірегейіне айналған мемлекеттік тілдің бүкіл халықтық сипатқа ие бола алмай отыруына не себеп деген сауал көптің көкейінен кетпей келеді. Неге? Кеудені кернеп тұрған бір арман бар. Ол қандай арман? Ол нағыз қазақы мінез-құлықпен жымдасып жатқан өзімізге тән ежелгі қылық. Өзіндік болмысты ұмытарлыққа дейін керемет еліктегіштік. Біз бұл күнге осындай керемет «қабілетпен» жеттік. Және өз бойымыздағы осалдықты басқа біреуге жабуға бейім тұратынымыз бар.

Егер Елбасы күнделікті іс-әрекетінде, сан алуан ұлт өкілдерімен қарым-қатынасында тек қана қазақша сөйлейтін болса, өз еріктерімен мектептеріне беріп орысша тәрбиелеп жатқан үрім бұтақтарының бәрі бір күнде қазақша сайрап шығатындай көреді. Бұл нәрсе анықтап айтылмағанмен, ағайынның көбінің көкейінде тұрады. Өз бойындағы осалдықты өзгеден көру ежелден қалмай келе жатқан кесел.

Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлының мемлекеттік тіліміздің мәртебеленуіне байланысты айтқан ойлары мен іс-әрекеттерін санамалап айтып шығудың өзі арнайы еңбекке ұласып кетер еді. Әсіресе, Нұрекеңнің президенттілікке үміткерлер қатарында ана тілінің алдына келіп екі рет емтихан тапсыруға тәуекел еткенінің өзі ерлікпен барабар іс болатын. Лингвистикалық комиссияның 5 мүшесі Қазақ елінің тізгінін ұстап отырған адамның білік-біліміне, сауат-қарымына, әлемдік деңгейді ауқымдап жатқан эрудициясына таң қалғаны бар. Осы орайда сол лингивистикалық комиссияның төрағасы ретінде Н.Ә.Назарбаевтың сынақтан қалай өткені туралы түйген ойымды қайталап еске ала кеткенді жөн көрдім:

«― Сіз бүгін Ана тіліңіздің алдына тағы да бас иіп келіп, көрегендік жасадыңыз. Сізді сынаққа салып отырған мына бес профессор емес, аяулы Ана тіліңіз. Ел сынынан сан рет өткен жансыз. Тілге жүйріктігіңізге қарамастан, ел мен тілден биік емеспін деп, төңірегіңіздегі жандарға тағы да ой тастадыңыз.

Сынақтың үш түрінен де мүдірмей өттіңіз. Жазудағы сауатыңызға тәнті болдық. Сіздің сеніміңізге ие болып, билік басына көтерілген тілге шорқақ іні, бауыр, серіктеріңіз осылайша танытса ғой, сауатын.

Оқу сауатыңызға айтарымыз жоқ. Таңдаған мәтінді заңды талапқа сай, әдемі қоңыр дауыспен, ырғақ мақамымен келістіре оқыдыңыз.

Ал сөйлеу шешендігіңіз бізді одан сайын еліктіріп әкетті. Көсем ойларыңыз бен жоба-жоспарларыңызды баяндауда қазақ сөзінің телегейінде еркін жүзіп, көсіле жөнелетініңізге тәнтіміз. Сөз бүйдасын ұстаған дүлдүл бабаларыңызды былай қоя тұрып, Сізді тыңдаудың өзінен-ақ қазақ сөзінің ғажайып қуатын, әсем де астарлы тұсын, қанша сөйлесең де таусылмас қазынасын таныдық.

Қысқасы, ел басқарғысы келетін әрбір қазақ, ең әуелі ана тілінің кәусарынан осылайша қанып ішіп, ындыны кепкен тыңдаушының сусынын осылайша қандырсын да.

Сіз арқылы елдің мерейі мен тілдің мерейі өсіп келеді. Кешегі жолдау мен елге сапарларыңыз халықпен біртұтастықтың шеруіндей болды. Барлық жерде Ана тілі Сізбен бірге жүрді. Тілді құрмет тұтудың асқан үлгісі осы емес пе? Осыған масаттана отырып, әлемнің алып елдерінің алпауыт басшыларымен терезе теңестіріп, тең сөйлесіп жүрген мәртебеңізді мақтан етеміз. Сонымен бірге сондай шетел сапарларында да олар Сіздің өз ана тіліңізде де керемет сөйлейтініңізді сезініп, қазақы үніңізді естісе ғой деп армандаймыз.

Алла жар болып, кемелдік пен көсемдікке қарай жол тартқан ақ кемеңіздің айдыны ашық болғай!» («Егемен Қазақстан»).

Өмірзақ Айтбайұлы

академик,

Халықаралық «Қазақ тілі»

қоғамының президенті

Үстіміздегі жылдың 26 шілдесі күні Үкімет үйінде Премьер-Министр Кәрім Мәсімовтің төрағалығымен Мәдениет министрлігі әзірлеген Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламаның жобасын талқылауға арналған кеңестің «Ана тілі» газетінде жарияланған материалы

Бұл шара Елбасының Қа­зақстан халқы Ассам­блеясының 15 сессиясында берген тапсырмаларын орындау мақсатында әзірленген Тілдерді қолдану мен дамытуға арналған жаңа мемлекеттік бағдарламаның жобасын талқылауға арналды. Мемлекет басшысы: «Біз барша қазақстандықтарды біріктірудің басты факторы болып табылатын қазақ тілінің одан әрі дамуы үшін барлық күш-жігерімізді салуымыз керек. Сонымен бірге елімізде тұратын барлық халықтардың өкілдері ана тілдерінде еркін сөйлей, оқи алуына, оны дамытуға қолайлы жағдай тудыру қажет» деп атап көрсеткені белгілі. Жобаны әзірлеуде тіл саясатына қатысты әлемдік тәжірибелер зерделеніп жинақталды, сондай-ақ тіл мәселесімен айналысатын са­раптамалық қауымдастықтың пікір­лері мен ұсыныстары ескерілді. Кеңеске Парламент депутаттары, Үкімет мүшелері, облыс әкімдерінің орынбасарлары, ғалымдар, тіл мамандары, жоғары оқу орындарының басшылары, қоғамдық, үкіметтік емес ұйымдар, этно-мәдени бірлестіктер, бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері, облыстық, Астана, Алматы қалаларының тілдерді дамыту басқармаларының басшылары, тіл­дерді оқыту орталықтарының директорлары мен оқытушы-әдіскерлер, білім саласының қызметкерлері мен басқа да мамандар қатысты. Бағдарлама жобасына қатысты негізгі баяндаманы Қазақстан Рес­публикасының Мәдениет министрі Мұхтар Құл-Мұхаммед жасады.

Ұлт бірлігінің басты факторы

Қазақстан Республикасының Мәдениет министрі Мұхтар Құл-Мұхаммедтің баяндамасы Құрметті Кәрім Қажымұқанұлы! Құрметті әріптестер! Тіл – кез келген ұлттың болмыс-бітімін даралайтын құбылыс. АҚШ Конгресінің Кі­тапханасы халықаралық ISO-639 стандарты бойынша дәл қазіргі уақытта дүниежүзінде 7048 тіл барын анықтаған. Зерттеушілердің пайымдауынша, әрбір екі апта сайын жер бетінде бір тіл жойылып отырады екен. Дэвид Хариссонның «Тілдер қалай өледі?» атты кітабында жер бетіндегі өсімдіктердің 8 па­йызы, сүт қоректілердің 18 пайызы, ал тілдер­дің 40 пайызы жойылу қаупінде екендігін атап көрсеткен. Тіл құбылысын зерттеуші ғалымдардың пікірінше, енді небәрі алдағы жүз жыл ішінде қазіргі тілдердің 3000-нан астамы біржолата келмеске кетеді екен. Тілмен бірге оны дүниеге әкелген ұлт та бүкіл ұлттық болмысынан айрылып, біртіндеп тарих сахнасынан орын босатады. Ендеше тіл, біз үшін барша қазақстандықтардың мемлекеттік тілі – қазақ тілі руханиятымыздың, ұлттық болмысымыздың, мемлекеттілігіміздің, тә­уел­сіздігіміздің басты тірегі болып табылады. Бүгінгі Сіздердің назарларыңызға ұсынылып отырған мемлекеттік бағдарлама жобасы ең алдымен мемлекеттік тілді алдағы он жыл ішінде дамытудың негізгі бағыт-бағдарын айқындауға арналған. Бүгін назарларыңызға ұсынылып отырған Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының жобасын әзірлеу кезінде 30-дан астам шет елдің тіл саясатын құқықтық реттеу тәжірибесі зерделенді. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқы ассамблеясының 12-сессиясында атап көрсеткендей, «Біз барша қазақстандықтарды біріктірудің басты факторы болып табылатын қазақ тілінің одан әрі дамуы үшін барлық күш-жігерімізді салуымыз керек… Сонымен бірге елімізде тұратын барлық халықтардың өкілдерінің ана тілдерінде еркін сөйлей, оқи алуына, оны дамытуға қолайлы жағдай тудыруымыз қажет». Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған бағдарламасын іске асырудың өткен он жылдық кезеңінде белгілі бір нәтижелерге қол жеткізіліп, олар бұдан кейінгі тіл саясатының негізін қалады: - мемлекеттік тілді оқыту инфрақұры­лымы елеулі түрде кеңейді. Еліміз тәуелсіз­дік алар қарсаңында 1989-1990 оқу жылы Қазақстандағы барлық қазақ мектептерінде 910 мың оқушы оқыған екен, ал биылғы жылы бұл көрсеткіш бір жарым миллионнан асып түсті. Тәуелсіздік жылдары мыңға жуық қазақ мектебі ашылды. - іс қағаздарын жүргізуді мемлекеттік тілге аудару процесі белсенді түрде іске асуда (мемлекеттік органдарда қазақ тіліндегі құжаттардың үлес салмағы шамамен 67%-ды құрайды); - мемлекеттік тілді оқытудың әдістемелік базасы әзірлену үстінде (көп деңгейлі оқу-әдістемелік кешендер, жалпы таралымы миллион данаға жуық сөздіктер, жалпы таралымы 260 мың дана екі және үш тілді 8 салалық сөздік шығарылды); - мемлекеттік тілді меңгеру процесіне жаңа ақпараттық технологияларды енгізу мақсатында интернет-портал құрылып, олар тұрақты түрде жаңартылып отырады (20-дан астам сервис түрі, әлемнің 50 елінен белсенді пайдаланушылар аудиториясы); - мемлекеттік тілдің коммуникативтік қызметі нығаюда (мемлекеттік БАҚ контентінде қазақ тіліндегі хабарлардың көлемі 70%-дан астам, 2750 БАҚ басылымдарының 68%-ы толық немесе ішінара қазақ тілінде шығады); - Қазақстанда тұратын этностардың тілдерін мемлекеттік қолдаудың тиімді жүйесі құрылды (жалпы білім беретін 7576 мектептің 1598-і орыс тілінде,(қазір қазақ тіліндегі мектептер саны 3811-ге дейін жетті) 62-сі өзбек тілінде, 14-і ұйғыр тілінде, 2-уі тәжік тілінде оқытады, 2089-ы - аралас мектептер; 2003 мектепке дейінгі мекеменің 260-ы орыс тілінде, 2-уі өзбек тілінде оқытады, 801 балалар оқу орындары - аралас; этномәдени бірлестіктердің 190 жексенбілік мектептерінде 30 этникалық топтың ана тілі оқытылады; қазақстандық 50 театрдың 9-ы аралас, 15-і орыс тілінде, 1-еуі – кәріс, 1-еуі – неміс, 1-еуі – өзбек және 1-еуі – ұйғыр тілінде жұмыс істейді); - шет елдерде тұратын отандастармен мәдени байланыстарды дамыту және нығайту жөнінде жоспарлы жұмыстар жүргізілуде. Алдағы 2011-2020 жылдардағы он жылдық кезеңге тіл саясатын жүргізудің логикасы еліміздегі қоғамдық-саяси ахуалдың тұрақтылығына елеулі қауіп-қатер әкелуі мүмкін бірқатар проблемалық мәселелердің де бар екендігін атап айтуымыз керек. Ең алдымен, бұл – қоғамдағы мемлекеттік тілді меңгеру деңгейінің әркелкілігі. Екіншіден, елдің қоғамдық-саяси өміріне мемлекеттік тілдің әлі де болса баяу енгізілуі. Үшіншіден, тіл мәдениетінің төмендігі. Төртіншіден, шетел тілдерін меңгеру қарқынының баяулығы. Сіздердің назарларыңызға ұсынылып отырған бағдарлама жобасы осы проблемаларды жүйелі түрде шешуге бағытталған. Мемлекеттік бағдарламаның басты стратегиялық мақсаты – Қазақстанда тұратын барлық этностардың тілін сақтай отырып, ұлт бірлігін нығайтудың маңызды факторы ретінде саналатын мемлекеттік тілді балабақша, мектеп, жоғары оқу орындары, мемлекеттік қызмет және қоғамдық-саяси, әлеуметтік кәсіпкерлік саласының барлы­ғында батыл қолданысқа енгізіп, қазақ­стандықтың өмірлік қажетіне айналдыру. Бірінші мақсат – Мемлекеттік тіл – ұлт бірлігінің басты факторы. Екінші мақсат – Мемлекеттік тілді кеңінен қолдануды көпшілікке тарату. Үшінші мақсат – Дамыған тіл мәдениеті – зиялы ұлттың басты күш-қуаты. Және төртінші мақсат – Қазақстан халқының лингвистикалық капиталын дамыту. Бағдарламаның «Мемлекеттік тіл – ұлт бірлігінің басты факторы» атты бірінші мақсатын іске асыру арқылы Қазақстанның барша азаматтарының мемлекеттік тілді меңгеру жүйесін құру жөніндегі жұмысты ұйымдастыру көзделеді. Бұл жүйенің арқауы үш негізгі компоненттен тұрады, олар – әдіснама, инфрақұрылым және басқару. Әдіснаманы әзірлеу мемлекеттік тілді меңгеру мен оны оқытудың бірыңғай стандарттарын енгізуді көздейді. Ұсынылып отырған пирамида тектес тіл меңгерудің алты деңгейлік жүйесі еуропалық тәжірибеге негізделген. А1-А2 деңгейлері тілді қарапайым дәрежеде меңгеруді, В1-В2 деңгейлері - өз бетінше сөйлесетіндей дәрежеде меңгеруді және С1-С2 деңгейлері – мемлекеттік тілді іскерлік деңгейде, яғни еркін меңгеруге бағытталған. Бұл стандарттарды білім берудің барлық деңгейлеріне – мектепке дейінгі, мектептегі, жоғары, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру жүйесіне ендірудің маңызы аса зор. Мемлекеттік тілді меңгеру процесі әрбір Қазақстан азаматының білім алуы барысында жүзеге асырылуы керек: А1-А2 деңгейлерін ол бала бақшада және бастауыш мектепте оқыған кездерінде, В1-В2 деңгейлерін мектептің орта және жоғары сыныптарында оқыған кезінде игереді, С1-С2 деңгейлеріне жоғары оқу орнында оқыған және жоғары оқу орнынан кейінгі білім алу барысында қол жеткізеді. Бұдан басқа, қазақ тілінде оқытатын білім беру мекемелері желісін кеңейту және қазақ тілі оқытушылары мен мамандарын даярлау және олардың біліктілігін арттыру жөніндегі жұмысты ұйымдастыру қажет. Әдіснамалық және ұйымдастыру тұрғысынан мамандарды жоғары сапалы деңгейде оқытудың мүмкіндігі бар ғылыми-білім беру орталықтарының саны аз болуына байланысты білім берудің қашықтан оқыту нысандарын кеңінен енгізу көзделіп отыр. Бұл міндет тұтасымен қазақстан­дық­­­тардың жас буынына арналған, олар мемлекеттік тілді балабақша – мектеп – жо­ғары оқу орындарында үздіксіз оқу арқылы үйренетін болады. Осы мақсат шеңберінде қазақ тілін үйрену негізі Қазақстандағы барлық балабақша жүйесінде басталып, тілдік өзгешелігіне қарамастан барлық қазақ, орыс және ұлттық мектептерде және барлық жоғары оқу орындарында жалғасатын болады. Қазақ тілі 12 жылдық білім беру жүйесімен бір мезгілде Бірыңғай Ұлттық Тестілеу жүйесіне енгізіліп, барлық жоғары оқу орындарында белгілі бір пәндер (мәселен, «Қазақстан тарихы») тек қазақ тілінде оқытылатын болады. Ал екінші міндет Қазақстандағы ересек тұрғындарға арналған, ол – Қазақ тілін оқыту орталықтарының арнайы аккредитациядан өткен желісін құру. Бүгінде жұмыс істейтін 101 орталықтан тұратын желі бұдан әрі де көбейетіні сөзсіз және бұған енді мемлекеттік органдар ғана күш-жігер жұмсамайды. Бұл салаға жеке бизнестің де келгені қуантады. Алайда, орталықтардың бәрі бірдей нарықтың талаптарына адал емес десем, әріптестерім менімен келісетін болар. Штатында директор мен бухгалтер ғана бар жеке тұлғаның демпинг арқылы қазақ тілін оқытуға арналған тендерді ұтып алатын кездері аз емес. Сөйтіп, ол бірер мұғалімді жалдап, оқуды қалай болса солай өткізеді де, сонысымен мемлекеттік тілді меңгеру идеясына өлшеусіз нұқсан келтіреді. Бұл ретте Мемлекеттік тілді оқыту орталықтарын міндетті түрде аккредитациялау – мәселені шешудің бір жолы болар еді. Бұл бағытты іске асыру арқылы ор­талықтардың білім беру қызметінің міндетті стандарттарын енгізуді ғана емес, олардың қызметін бағалаудың рейтингтік жүйесін ен­гізу көзделеді. Тыңдаушылардың «Қазтесті» тапсыру нәтижелері туралы шынайы деректер рейтингтің негізі бола алады. Сондай-ақ Сынақ-біліктілік орталықтары (СБО) желісін құру да көзделген. СБО желісі мемлекеттік тілді білу деңгейін растайтын «Қазтест» сертификаттарын беруге де, оқытушыларды ат­тес­таттау жүйесін құруға да арналған. Бірінші мақсатқа қол жеткізудегі үшінші міндетті бағыт мемлекеттік тілді оқыту процесін ынталандыру жүйесін құруды басқару болмақ. Бұл бағытты мемлекеттік қызмет саласы, сондай-ақ халыққа қызмет көрсету жүйесінде жұмыс істейтін ұйымдар қызметкерлерінің мемлекеттік тілді білу деңгейіне қойылатын ең төменгі талаптарды айқындау арқылы іске асыру көзделіп отыр. Сонымен қатар, «Қазтесттің» негізінде үйренушілердің білім деңгейін бақылау мен оларды материалдық жағынан көтермелеу жүйесін енгізу көзделеді. Білім берудің барлық сатыларында мемлекеттік тілді білу деңгейін бағалау және бақылау жүйесін енгізу, сондай-ақ барлық мүдделі адамдарға тегін курстар ұйымдастыру, дистанциялық оқыту жүйесін кеңінен енгізу және жеке бизнес өкілдерін әріптестікке тарту арқылы да қазақ тілін оқып-үйренуге кеңінен мемлекеттік қолдау көрсету көзделеді. «Мемлекеттік тілді кеңінен қолдануды көпшілікке тарату» атты екінші мақсатты іске асыру үшін мемлекеттік тілді қолданудың абырой-беделін көтеру және оған деген қажеттілік пен сұранысты кеңейту жөніндегі жұмыстарды жүзеге асыру қарастырылған. Күнделікті өмірде қазақ тілінде сөйлесу мәдениеттілік пен зиялылықтың дәрежесі саналып, әсіресе жастардың ортасында сәнге, керек десеңіз ұлтты сыйлау, ата-баба тіліне қамқорлық көрсету және қазақ патриотизмінің шынайы көрінісіне айналуға тиіс. Мемлекеттік тілде сөйлейтін адамның беделді бейнесін қалыптастыру, мемлекеттік тілді әрбір отбасы дәстүрі ретінде көпшілікке таныту, саяси және PR технологиялар арқы­лы қоғамдық санада қазақ тілін білушілер­дің артықшылықтарын мықтап орнықтыру міндеттерін іске асыру қажет. Жасыратын жоқ кешегі Кеңес Одағы кезінде, қазір де болса ара-тұра қазақ тілінде сөйлеу томаға-тұйықтықтың, орыс тілін білмеудің, керек десеңіз артта қалғандықтың белгісі ретінде саналып келді. Енді біз осы келеңсіздікті жойып, керісінше қазақ тілін білу қоғамдық-саяси өмірдің бар саласында өзін еркін сезінудің, қызмет тұрғысынан өсудің, кемелділіктің, кәсіби артықшылық­тың белгісі екендігін қалыптастыруымыз керек. Шындығында солай болып келеді де. Алға қойылған мақсатқа қол жеткізудің екінші бағыты – мемлекеттік тілді қолданудың аясын кеңейту, оны қоғамдық өмірдің бар­лық саласына кіріктіру болып табылады. Аталған бағытта сандық теледидарға көшу барысында мемлекеттік тілде хабар та­рататын теле және радио арналарын ашу арқылы тілдік ортаны қалыптастырудағы БАҚ рөлін күшейтуге мән берілген. Балалар мен жастарға арналған қазақ тілді контентті кеңейту, мемлекеттік тілді оқыту процесін ұйымдастыруда медиалық саланың әлеуетін белсенді пайдалану қажет. Мемлекеттік тілді үйрететін элементтері бар білім беретін фильм­дер, циклды хабарлар, реалити-шоу­лар мүмкіндігінше көп болуы тиіс. Сондай-ақ, онлайн нұсқаларын орналастыру (хостинг) арқылы қазақ тілді БАҚ-тарға жүйелі қолдау көрсету және қазақ тіліндегі интернет-ресурстарды мемлекеттік қолдау жүйесін құрудың да маңыз өте зор. Қоғамдағы тіл мәдениетінің қалыптасуына тікелей ықпал ететін адамдар ретінде, БАҚ қызметкерлеріне қойылатын міндетті тілдік біліктілік талаптарын енгізуге ерекше мән беру керек. Осы бағытта мемлекеттік тілді ғылым, заң және жаңа технологиялар тілі ретінде дамыту жөніндегі шаралар, сондай-ақ қазақ тілін халықаралық қатынас, демалу және ойын-сауық саласында қолдануды кеңейту қарастырылады. «Дамыған тіл мәдениеті – зиялы ұлттың күш-қуаты» атты үшінші мақсат ең алдымен, терминология және ономастика саласындағы жұмысты жақсарту арқылы қазақ тілінің лексикалық қорын одан әрі жетілдіру мен жүйеге келтіру жөніндегі шаралар жүйесін іске асыруды көздейді. Атаулар беру процесінің ашықтығын қамтамасыз ету қажет. Бұл бағытта мемлекеттік терминология­лық комиссияның құрамын жаңарту, оның статусын көтеру, терминологиялық сөздікті Үкімет қаулысымен бекіту, жер-су атауларын өзгертумен айналысатын ономастика комиссиясының жұмысын реттеу жүзеге асырылатын болады. Тіл үнемі дамып отыратын құбылыс. Мәселен, орыстың ең ұлы ақыны Пушкин өз шығармаларында 26 мың сөзді пайдаланған. 18-ғасырда жарық көрген «Словарь Академии Российской» сөздігінде небәрі 40 мың сөз болған. 1949 жылы жарық көрген С.И.Ожеговтың «Словарь русского языка» сөздігінде бар болғаны 50 000 сөз болса, оның 1994 жылғы басылымында ол 75 000-ға көбейген. Ал 1948-65 жылдары шыққан 17 томдық «Словарь современного русского литературного языка» атты басылымда 120 мың орыс сөзі тіркелген. Осы сөздіктің соңғы басылымындағы орыс тіліндегі сөздер 180 мыңға дейін жеткен. Мұның бәрін келтіріп отырғаным Пушкин, Толстой, Достоевскийдің тілі бір күнде қалыптасқан жоқ, термин сөздерді өзге тілдерден батыл енгізудің арқасында өсіп, өркендеп, бүгінгі дәрежесіне жетті. Ендеше қазақ тілінің терминдік қорын қалыптастыруда біз осы бағытты ұстануымыз керек. Әлем тілдерінде еркін қолданылатын паспорт, музей, архив деген сияқты сөздерді орынды, орынсыз қазақшалауды қойған жөн. Келесі жылы біз осы бағдарлама аясында 15 томдық қазақ тілінің түсіндірме сөздігін шығаруды аяқтаймыз. Онда қа­зіргі қазақ әдеби тіліндегі 150 000  сөз қам­тылады. Бұл бәріміздің ана тіліміз – барша қазақстандықтардың мемлекеттік тілінің әлемдегі ең бай тілдердің бірі екендігін со­қырға таяқ ұстатқандай, тайға таңба бас­қандай дәлелдейтін болады. Келесі жылы қазақ тілінің орфогра­фия­лық сөздігі Мемлекеттік терминология комиссиясының мақұлдауымен, ең бастысы Үкімет қаулысымен басылып шығады. Бұл жыл сайынғы оқушылар шығарма­сын бағалаудағы кейбір келеңсіздіктерді біржолата жойып, дұрыс жазу мәдениетін қалыптастырады деп кәміл сенемін. Дәл осы бағдарлама аясында келесі жылы 30 томдық қазақ тілінің салалық терминологиялық сөздігі жарық көріп, ол да Үкімет қаулысымен бекітіледі. Құрметті Кәрім Қажымұқанұлы, Сіз Мем­лекеттік терминология комиссиясының мәртебесін үкіметтік деңгейге көтеру қажеттігі туралы мәселені принциптік тұр­ғыдан қолдадыңыз. Сондай-ақ, Сіз Үкімет қаулысымен бекі­тілген салалық терминологиялық сөз­дік­­терді шығару жобасына да қолдау көрсеттіңіз. Орайы келген сәтті пайдаланып, Сізге осы бастамаларды қолдағаныңыз үшін ризашылығымызды білдіруге рұқсат етіңіз. Үшінші мақсаттағы атқарылатын жұ­мыстардың бір парасы тілдерді қолдану саласындағы заңнаманың сақталуына ба­қылауды күшейту болып табылады. Осы са­ладағы өрескел заң бұзушылықтармен күн сайын бетпе-бет келіп жүрген өңірлік тіл басқармалардағы әріптестерімнің мені қолдайтынына сенімдімін. Үшінші мақсатқа қол жеткізудің тағы бір бағыты – сөйлеу мәдениетін дамыту, қазақ тілінде жазуды жетілдіру және толерантты тілдік орта құру арқылы тіл мәдениетін жетілдіру болып табылады. «Қазақстан халқының лингвистикалық капиталын дамыту» атты төртінші мақсатты іске асыру – орыс және шетел тілдерін оқып үйренуге арналған. Біз Ұлы Абай атамыздың «орысша оқу керек, хикмет те, мал да, өнер де, ғылым да – бәрі орыста тұр» – деген сөздерін ұмытпауымыз керек. Бірде-бір қазақ орыс тілінен жаманшылық көрген емес. Керісінше Абай атамыз айтқан ғылым мен өнердің, бүкіл дүниенің хикметтерін орыс тілінен аударған телегей-теңіз кітаптар арқылы таныдық. Осы артықшылығымыздан ешуақытта айрылма­уымыз керек. Төртінші мақсаттың тағы бір маңызды бағыты – шетел тілдерін, әсіресе ағылшын тілін үйрену. Бұл – өмір қажеттілігі, әлемдік бәсекеге қабілеттілік белгісі. Ендеше өзімізді де, балаларымызды да шетел тілдерін үйренуге дағдыландыруымыз керек. Төртінші мақсаттың аясында Қазақстанда тұратын этностар тілдерін оқып-үйрену және сақтау үшін қолайлы жағдай жасау көзделген. Қазақстанның көп ұлтты халқының ті­лінің көп тілділігі біздің мәдениетімізді айтарлықтай байыта түседі. Бағдарламаны іске асырудың он жылдық кезеңі алдымызға жаңа міндеттер жүктейді. Олардың бәрін рет-ретімен, кезең-кезеңімен жүзеге асыруға толық мүмкіндік бар. * * * Осылайша, құрметті әріптестер, бүгін сіздердің назарларыңызға ұсынылған Тілдер­ді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдар­ламасы кешенді жұмыс құжаты болып табылады. Бағдарламаны әзірлеу үшін негізге алынған басты принциптер – білім берудің үздіксіздігі мен барлық мақсатты аудиторияларды қамту. Бағдарламаны іске асыру 3 кезеңге есептелген. Бірінші кезеңде 2011-2013 жылдары қажетті нормативтік-құқықтық базаны, оның ішінде «Мемлекеттік тіл туралы» Заңның жобасын әзірлеу және мемлекеттік тілді меңгеру мәселесі бойынша міндетті талаптар қойылатын мамандықтардың тізбесін енгізу және бағдарламаны жүзеге асыруды қолға алу болжанып отыр. Екінші кезең Бағдарламаның барлық бағыттары бойынша алға қойылған міндеттерді іс жүзінде іске асыруды – ұйымдастырушылық және әдіснамалық жұмыс кешенін ұйымдастыруды көздейді. Үшінші кезеңде іс-шаралар тиімділігінің жүйелі мониторингі мен бағдарлама индикаторларын бақылау арқылы қол жеткен нәтижелерді мемлекет өмірінің барлық саласына берік орнықтыру жүзеге асырылды. Алға қойылған міндеттерді іске асыру 2020 жылға қарай мынадай нық нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді: – мемлекеттік тілді меңгерген қазақ­стандықтардың үлесі қазіргі 60%-дан 95 %-ға дейін өседі; – орыс тілін меңгерген қазақстан­дық­тардың үлесі кемінде 90%-ды құрайды; – ағылшын тілін меңгерген қазақстан­дықтардың үлесі шамамен 20% болады. Құрметті әріптестер! Қазақстан Республикасының мемлекет­тік тілі Елбасымыз атап айтқандай «барша қазақстандықтарды біріктірудің басты факторы» екендігін әрқашан есте сақтауымыз керек. Бүгінде қазақ тілінде жер бетінде 15 миллионнан астам адам сөйлейді. Егер қазақ тілінің түркі тілдер тобына кіретінін, әлемдегі 30-ға жуық түркі тілдерінде 200 миллионға жақын адамның сөйлейтінін ескерер болсақ қазақ тілін ұғатын, түсінетін, оны ұлтаралық қатынас құралы ретінде пайдалана алатындар саны еселеп өседі. Ендеше саны кешегі Кеңес Одағы құрамында болған латыш, литван, эстон, молдован, армян, грузин, тәжік тілінде сөйлейтіндерден екі есе көп, ал Еуропадағы дамыған финн, норвег, швед, дат, венгр, чех, словак, тілдерінде сөйлейтіндердің санынан әлдеқайда басым, аса бай тарихы, сөздік қоры қалыптасқан тілдік жүйесі, орасан зор әлеуеті бар, ең алдымен қарыштап дамып келе жатқан Қазақстан Республикасы сияқты тәуелсіз мемлекеті бар елдің барша азаматтарының мемлекеттік тілі – қазақ тілін өркендету баршамыздың бүгінгі ұрпақ алдындағы қарызымыз. 2020 жылға дейінгі мерзімге арналған мемлекеттік бағдарлама жасау – Елбасымыздың Үкіметке берген тікелей тапсырмасы. Нұрсұлтан Әбішұлы ел тәуелсіздігінің тірегі болумен қатар, мемлекеттік тілдің де ең басты қамқоршысы екендігін атап айтқым келеді. Ендеше Елбасының тапсырмасын орындау әрбір мемлекеттік қызметшінің ғана емес, барша қазақстандықтардың абзал борышы деп білемін. Мемлекеттік бағдарлама жобасында алға қойылған мақсат, міндеттер айқын, нақты, әрі орындалуы толық мүмкін екендігін атап айтқым келеді. Бағдарламаны жасау барысында жұмысшы тобы мүшелерінен жүзден астам ұсыныстар келіп түсті. Олардың басым көпшілігі осы жобада ескерілді. Енді жоба көпшіліктің талқысына ұсынылып отыр. Сондықтан сараптамашы қоғамдастықты және белсенді азаматтық ұстанымы бар барлық қазақстандықтарды ұсынылған жобаны талқылауға қатысуға оның кем-кетігі болса толықтыруға шақырамын. Оған уақыт та, мүмкіндік те жетеді. Көңіл қойып, тыңдағандарыңызға рахмет! *** Министр М.Құл-Мұхаммед жан жақты әрі салиқалы баяндама жасады. Сонан соң алқалы жиынға қатысушылар бағдарламаны талқылап, өз ойларын ортаға салып, ұсыныс-пікірлерін білдірді.

Бүгінгі ұрпақ – елдің ертеңі

– Қай елдің болмасын іргетасы, жарқын болашағы – ұрпағы екені белгілі – деді Қарағанды қаласындағы №42 «Тілек» балабақшасының меңгерушісі Райхан Алтынбекқызы. – Абай атамыз баланың тәрбиесіне үш жақ әсер етеді: ата-анасы, ұстазы және жүрген ортасы. Қайсысының ықпалы зор болса, баланың мінезі солай қалыптасады деген екен. Ұрпақ тәрбиелеуде орны бөлек балабақша меңгерушісі ретінде мен де бағдарламамен мұқият танысып, өз ойымды ортаға салуды жөн көрдім. Бүгінгі талқыға түсіп отырған Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында бүлдіршіндердің ұлттық сана-сезімін, отансүйгіш рухын, намысын қалыптастырып, ана тілі байлығын насихаттау мақсатында бірқатар міндеттер көзделініпті. Біріншіден, бағдарламаның ең басты ерекшелігі – қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтуде үздіксіз білім беру моделі арқылы мектепке дейінгі білім беру жүйесінен бастау алуы. Себебі, бала тәрбиесі отбасынан бастау алады десек те, ғылымға негізделген әдіс-тәсілмен берілетін тәлім-тәрбие ісі көбінесе балабақшадан басталып, мектепте, одан кейінгі ортада да жан-жақты педагогикалық өрісін табатыны рас. Екіншіден, қазіргі кезде балаларға арналған бағдарламалардың аздық ететіні баршаға аян. Осы мақсатта, тілдік ортаны қалыптастыруда бағдарламада көрсетілген цифрлық телерадиохабарлар таратуды енгізу шеңберінде балаларға арналған мемлекеттік тілде хабар тарататын теле және радиоарналар ашу – заман талабынан туындап отыр. Үшіншіден, бұқаралық ақпарат құралдарында балалар мен жастардың мемлекеттік тілдегі медиялық контентін кеңейтуге назар аударылып отыр. Төртіншіден, қазақ театрларының репертуарын, оның ішінде балалар мен жасөспірімдер аудиториясына бағдарланған арнайы жаңа шығармалармен толықтыру мақсаты көзделінген. Бесіншіден, этнотуристік іс-шараларды ұйымдастырған кезде мемлекеттік тілдің күш-қуатын пайдалануды жандандыру мақсатын жолға қоюды мақсат тұтқан. Алтыншы, «Отан – отбасынан басталатынын» ескерсек, мемлекеттік тілді қолдану мақсатын отбасы құндылығы ретінде де қарастырған. – Еліміздегі бүкіл ұстаздар қауымының атынан сөйлегендіктен, осы бағдарламаның мектепке байланысты тұсына, мектептегі мемлекеттік тілді дамытудың жай-жапсарына мән беріп, танысып шықтым, – деп бастады сөзін Астана қаласындағы №50 мектеп-лицейінің мұғалімі Қуанышгүл Дүйсенова. – Бағдарлама жобасында үздіксіз білім беру моделі арқылы қазақ тілін оқыту жүйесін әзірлеу, енгізу және оған қол жеткізу жолдарының жүйесі нақты көрсетілген. Ең басты бағыт – мектепке дейінгі, орта, арнайы орта, жоғары, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру орындарында оқытудың жүйелерін енгізуді дұрыс деп білемін. Сонымен қатар тіл үйрену үлгілерін жаңалау, үздіксіз білім беру моделі арқылы қазақ тілін оқытудың жүйесі негізінде жаңа әдістемелер әзірлеу, мемлекеттік стандарт талаптарына сәйкес қазақ тілі оқытушыларының біліктілігін арттыру және оларды оқыту шараларының қамтылғаны мені қуантады. Әсіресе, қазақ тілін оқытудың стандарт технологиясы негізінде жаңа әдістемелердің әзірленуі зор қуаныш. Жалпы, елімізде мемлекеттік тілдің қолдану аясы тым сын көтермейді деген пікірмен келіспес едім. Мысалы, өзім жұмыс істейтін мектепте өзге ұлттардың өкілдері көптеп оқиды. Олардың барлығы мемлекеттік тілді еркін меңгерген. Олардың ата-аналары да мемлекеттік тілдің қажеттілігін түсінген жандар. Балаларының болашағына мемлекеттік тілдің керек екендігін болжаған ата-аналар қатары мына бағдарлама бекітілгеннен кейін көбейері анық. Балабақшадан жоғары оқу орнына дейінгі тіл үйрету жүйесі осы бағдарламада толық қамтылған. Жалпы үздіксіз білім беру моделінің негізгі мазмұны – мемлекеттік тілді оқытудың жаңа әдістемесі арқылы білімді заман талаптарына сай жетілдіру болып табылады. Сонымен қатар жаңа стандарт бойынша жасалған оқу бағдарламаларының, оқу басылымдарының сапасы бұрынғыдан да жақсара түседі деп ойлаймын.

Тіл үйрену еш қиындық келтірмейді

– Қорғаныс министрлігінде мемлекеттік тілді дамыту бойынша біршама жұмыстар жүйелі түрде атқарылуда, – деп бастады өз сөзін Қорғаныс министрлігі әкімшілік департаментінің қызметкері Олег Валерьевич Кузин. – Әскери тәртіптің өзіндік ерекшеліктері бар екені белгілі. Қызметшілер мен әскери бөлімшелерде мемлекеттік тілді үйрету сабақтары ұйымдастырылып, жүргізілуде. Осы сабақтардың нәтижесінде мен қазақ тілін үйренудемін. Қазіргі уақытта барлық құжаттар, іс қағаздары мемлекеттік тілде орындалуда. Мемлекеттік тілге деген талап күшейтілді. Мемлекеттік тіл – ұлттық бірліктің негізгі факторы болып табылады. Еліміздегі әрбір азаматтың мемлекеттік тілімізді білуі парыз әрі міндеті деп есептеймін. Биылғы жылы мақұлданған «Ел бірлігі» доктринасында да бұл туралы айқын көрсетілген. Ал қоғамымызда мемлекеттік тіліміздің толыққанды қызмет атқаруы үшін жан-жақты шаралар қарас­тырылған арнайы бағдарлама қажет деп есептеймін. Қоғамның тіл мәдениетін дамыту, орыс тілінің функциясын сақтау, Қазақстан халқының басқа да тілдерін сақтауға мемлекеттік қолдау көрсету, ағылшын тілін және басқа да шет тілдерін оқып-үйрену, мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту, мемлекеттік тілді оқытудың инфрақұрылымын дамыту сияқты көптеген игі істерді міндет етіп қойған Бағдарлама жобасында қазіргі заман талабына сәйкес көптеген ерекшеліктер ескерілген. Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев айт­қан­дай: «Біз барлығымыз бүкіл қазақ­стан­дықтарды біріктіруші негізгі фактор – мемлекеттік тілді дамыту үшін барлық күш-жігерімізді салуымыз қажет». – Мен мемлекеттік тілді еркін меңгерген ұлт өкілі әрі мемлекеттік қызметші ретінде Бағдарлама жобасымен толық танысып шықтым, – деді Төтенше жағдайлар министрлігі баспасөз қызметінің өкілі Любовь Александровна Шапошникова.

– Бағдарламаның басты мақсаты – Қазақстанда тұратын барлық этностар тілін сақтау жағдайында ұлт бірлігін нығайтудың маңызды факторы ретінде мемлекеттік тілдің ауқымды қолданылуын қамтамасыз ететін үйлесімді тіл саясаты болып табылады. Бағдарламаның «Мемлекеттік тіл – ұлттық бірліктің басты факторы» атты мақсатын іске асыру қазіргі мемлекеттік қызметшілер, яғни жастар үшін өте қажетті басымдық деп білемін. Елбасымыз: «Қазақ тілі үш тілдің біреуі болып қалмайды. Үш тілдің біріншісі, негізгісі, бастысы, маңыздысы бола береді. Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі» – деп баса көрсетсе, Бағдарламада мемлекеттік тілімізге деген басымдық айрықша орын алған. Бағдарламада мемлекеттік тілге басым­дық бере отырып, оның кеңінен қолданылу, бе­де­лін арттыру, мемлекеттік тілге деген сұра­ныс­ты арттыру, тіл мәдениетін жетілдіру, сонымен қатар Қазақстан халқының лингвисти­ка­лық капиталын дамыту, Қазақстан­да тіл­дің әралуандылығын сақтау сияқты мәсе­ле­лер де орынды көтерілген. Қойылған мақсатқа қол жеткізудің тағы бір міндеті – мемлекеттік тілді оқыту үдерісін ынталандыру болып табылады.

Бұл – Бағдарламада мемлекеттік тілді үздік игергендерді материалдық ынталандыру жүйесі, барлық ынталы адамдарға қазақ тілін оқып-үйренуге мемлекеттік көмек көрсету, қазақ тілін оқыту үдерісін ұйымдастыруда мемлекеттік жеке-меншік әріптестікті ынталандыру шараларын іске асыру тетіктермен қоса берілген. Мен мемлекеттік қызметші, әрі Қазақстанның азаматшасы ретінде әзірленген Бағдарлама жобасын толығымен құптаймын. – Мен телеарна журналисі ретінде Бағ­дарлама жобасымен танысып шықтым, – деді Астана телеарнасының тілшісі Оксана Лоскутова.

– Өздеріңізге белгілі, жалпы жур­налистер қауымы тілге ең жақын, біті­сіп-қайнасып кеткен орта, себебі, кәсібіміздің өзі тілмен тікелей байланысты. Ал, Бағдарлама жобасында ақпарат саласына аса мән берілгендігі тек мені емес, бүкіл журналистер қауымын қуантарлықтай. Нақты айта кететін болсақ, «мемлекеттік тілде хабар тарататын теле және радиоарна­ларын құру арқылы тілдік ортаны қалып­тастыруда БАҚ рөлін күшейту…» деген сияқты қағидаттар өте орынды деп есептеймін. Бағдарлама жобасының 2-ші мақса­тын­дағы міндеттерді алып көрейік. Біріншіден, мемлекеттік тілде сөйлеу­шілердің жағымды бейнесін насихаттау жө­ніндегі БАҚ-тардағы материалдар саны. Иә, бір жағынан бұл тек статистика, бірақ сонымен бірге бұл нәтижелі көрсеткіш емес пе? Ол үшін біздің телеарнамыз күресуге дайын. Екіншіден, БАҚ-тардағы қазақ тілінің үлес салмағы. Бұған да шек жоқ. Сондық­тан өте орынды қойылған міндет демекпін. Үшіншіден, мемлекеттік тілде хабар тарататын телеарна құру міндетті. Бұл осыдан 3-4 жыл бұрын қойылған мәселе еді. Алайда, енді ғана экономикалық, ғылыми-технологиялық мәселелері реттеліп, осы шешімге Бағдарла­ма аясында қол жеткізіледі деген сенімдеміз. Қазақ тілді ғылыми кадрлар дайындау қажет Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры, Ұлттық ғылым академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы, Мырзатай Серғалиев былай деді:

– Еліміз тәуелсіздік алғаннан бастап ұлттық ономастика кеңістігін өзінің төл бояуларымен, төл нақыштарымен өрнектеуге берік бағыт ұсталды. Қазір ономастикалық жұмыстың нормативтік-құқықтық базасы негізінен қалыптасты деп айтуға болады. 2001-2010 жылдар аралығында бірнеше елді мекендерге өзінің тарихи атаулары қайтарылып, білім беру мекемелеріне ұлы тұлғалардың, белгілі зиялы қауым өкілдерінің есімдері берілді. Дегенмен, әлі де шешілмей жатқан мәселелер, әртүрлі ретсіздіктер белең алып келеді. Оған себеп, Әкімшілік-аумақтық құрылыс туралы заңға енгізілген өзгерістер бойынша 2005 жылдан бері кенттердің, ауылдардың, ауылдық округтердің атауларын және оларды қайта атау, транскрипциясын өзгерту мәселелері облыстық өкілді және атқарушы органдардың өкілеттіктері арқылы шешілуде. Бұған дейін мұндай ұсыныстар Мемлекеттік онамастика комиссиясымен келісу арқылы жүргізілетін. Осы ретте ауылдық жерлерде бей-берекесіздік орын алып, түсініксіз жағдайлар да қалыптасып отыр. Бүгінгі талқыға ұсынылып отырған бағдарлама осындай жөнсіздіктерді реттеуге мүмкіндік береді деп ойлаймын. Мемлекеттік тілдің өзекті мәселесінің бірі ретінде қазақ терминологиясын жетілдіру мәселесі ғылыми негізде, республикалық деңгейде үйлестіріліп отыр. Бұған барлық шығармашылық ұйымдар, оқу орындары мен ғылыми мекемелердегі ғалымдар мен мамандар тартылып, термин жасау ісіне үлес қосу керектігіне көңіл бөлінуде. Дегенмен ұлттық терминдерді ұсыну кезінде көптеген проблемалар­дың алдымыздан шығып отырғаны белгілі. Қоғамның, ғылым мен білімнің, техниканың жан-жақты салалары бойынша ұлттық терминологияны қалай жасап, қалыптастырамыз, қалай дамытамыз деген мәселе күн тәртібінен түспейтіні анық. Бұл шұғыл қолға алатын мәселе екендігі белгілі. Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының директоры, филология ғылымдарының докторы, профессор Шерубай Құрманбайұлы өзге елдердегі мемлекеттік тілдерінің өзіндік тарихы, өзіне тән ерекшеліктері барлығын, ол әр елдің ұлттық құрамы мен ішкі саяси жағдайына, географиялық орналасуына, экономикалық дамуына, өзге де мәселелерге байланыс­ты екенін айта келіп, тілдік жоспарлау тұрғысына мән берді. – Бүгінгі талқылап отырған Бағдарлама, өте маңызды құжат, – деді Ш.Құрманбайұлы. – Қазақстан қоғамы қазір тіл мәселесіне өте жете мән беріп, қарап отырғанын жұртшылық өте жақсы біледі. Сондықтан біз, мына мемлекеттік Бағдарламаның дайындалып, біріншіден бүкіл қоғам­дық ұйымдардың, ғылыми мекемелер­дің, ғалымдардың, өнер қайраткерлерінің қатыстырылуымен талқылауынан бастап, бүгін ашық түрде көпшіліктің алдында қаралуы өте орынды. Одан әрі ол мемлекеттік тілді үйрете­тін орталықтардың көпшілігінің басшылары тіл мамандары, әдіскер ғалымдар мен білікті оқытушылар емес, өзге саланың мамандары екенін сынға алды. Қазақ тілді ғылыми кадрлар даярлау қажеттігін айтты. «Соңғы 10-15 жыл көлемінде техника, медицина сияқты ғылым салалары бойынша қазақ тілінде қорғалған диссертациялар 7-8 пайыздан аспайды. Ал физика, математика ғылымдары бойынша 2006-2008 жылдар аралығында бірде-бір диссертация қорғалмаған. Сонда бұл салалардың қазақ тілді мамандарын кім дайындайды, оқулық кітаптарын кім жазып, дәрістерді кім оқиды?» деп сауалды төтесінен қойды. Ш. Құрманбайұлының: «Іс қағаздарын мемлекеттік тілде жүргізу көлемі 60-70 пайзға жетті деу – көзбояу, өзімізді өзіміз алдау. Өйткені, бұл көрсеткішті аудармашылар жасап отырғанын бәріміз де білеміз» дегені залдағы қатысушылардың тарапынан қуатталды. – Қазақстанда 1989 жылы алғаш «Тіл туралы» Заң қабылданған, – деп бастады сөзін АҚШ-тағы Индиана уни­верситетінің профессоры Уильям Фиерман. – 1990 жылдардың басында қазақ тілінің мәртебесін өсіруде үміт те, күдік те бірдей еді. Енді Қазақстан алдағы онжылдыққа арналған жаңа Бағдарламаны қабылдағалы отыр. Мен Бағдарлама жобасын асықпай мұқият оқып шықтым. Өз басым оны қолдаймын. Бәлкім, біреулер бұл Бағдарламаны «басы артық жұмыс, қаржыны текке жұмсаудың қажеті бар ма?» деуі де мүмкін. Ондай пікірдегі адамдармен келісе алмаймын. Қазақ тілі жай ғана тіл емес, кезінде кең сахарада көшіп-қонған дарқан халықтан қалған рухани қазына екендігін баршаға, әсіресе жас толқын жеткіншектерге түсіндіру керек. – Бағдарлама негізінен бүгінгі күні Қазақстандағы тілдік қатынастардың мемлекетімізге қауіп-қатер әкелу мүм­кіндігін алдын-ала ескеріп жасалған. Бұл құптарлық іс, – деді философия ғы­лымдарының докторы, профессор Амангелді Айталы. – Мына этносоциологияда, этнопсихологияда тілдің өміршеңдігі деген ұғым қолданады. Оның мәнісі мынада: ұлттың қаншасы ана тілінде сөйлесе, оның бо­лашағы да соншалықты. Сондықтан Бағ­дарламада мектеп жасындағы, мектепке дейінгі, жоғарғы оқу орындарындағы, жоғарғы оқу орнынан кейінгі білім сапаларына айрықша назар аударылған. Бұл өте орынды. Ересек адамдарға мемлекеттік тілді үйрету өте қиын. Сондықтан менің ойымша Бағдарламада мемлекеттік тіл­ді үйретудің педагогикалық, ақпарат­тық мәдени негіздері ойластырылып, терең зерделенген деп ойлаймын. Осы тұсқа келгенде, мен бұл Бағдарламаны қолдаймын. Ағылшындарда мынадай бір мақал бар. Қазақша мағынасы мынандай: «Атты судың жағасына әкелуге болар, ол мөлдір, таза су болар, бірақ ол суға зәру болмаса, су ішкісі келмесе ішпейді». Неше түрлі педагогикалық, әдістемелік түрлі жолдармен мемлекеттік тілді оқытуға болар. Бірақ ол тілге сұраныс болмаса, тіпті мектеп оқушысының да, студенттің де, аржағында бір ой тұрады, «оқытып жатыр-ау, осы тіл маған керек пе?» деген. «Осы тілмен мен аттес­тат алып, диплом алып мен нан табам ба, әлде таба алмаймын ба?» деген. Ал ол психология тұрған жерде, түбегейлі бетбұрыс болады деп мен айта алмаймын. Сондықтан бұл Бағдарламаның ең осал тұсы, меніңше жаңағы әдістемелік, ақпараттық, басқа да жағы терең зерттелгенмен, құқықтық-әлеуметтік жағы әлі де осал. Сонымен бірге бүгінге дейін «Тіл туралы» заңның 23-ші бабы іске аспай келе жатыр, осы бапты Бағдарламаға енгізу керек. Әрине біз жүзден астам мемлекеттердің тәжірибесін зерделеп көрдік. Бұл жерде мәселе былай, егер де барлық қазақ қазақша сөйлесе, бұл мемлекетте қазақ тілі мәселесі мұндай өткір болмас еді. Қазақтың өзі қазақ тілін білмей, қазақ тілінің болашағы болмайды! Сонымен бірге мынадай социология­лық зерттеулер бар. Бүгінде мемлекеттік қызметте істейтін қазақтар 85 пайыздан астам. Қазақ жастарының бірқатары мемлекеттік қызметте отырып, қазақ тілін білмейтіндігі қазақ халқының намысына тиеді. Сондықтан мемлекеттік тілді дамыта отырып, мемлекеттік қызметке, басқа қызметке болсын, ұлтына қарамай, мемлекеттік тілді жақсы меңгерген адамдарды тарту керек. Сол кезде елімізде бірлік болады, сол кезде елімізде татулық болады! Екінші бір мәселе, мына этносоциология ілімінде, тілдердің бәсекелестігі, тілдердің нарығы, тілдердің оппозициясы деген ұғымдар бар. Бүгін Қазақстанда, бәсекеге қабілетсіз, тілдік нарығында сұранысқа онша ие емес, әлсіз, бұл – қазақ тілі. Ал бәсекеге қабілетті, сұранысқа ие, қуатты, қазақ тіліне оппозиция, бұл – орыс тілі. Қазақ тілі қуатты, оппозиция тілі болмай, тәуелсіздігіміздің өзі күмәнді дер едім. Сондықтан мен Бағдарламадағы, 3-ші беттегі, кейінгі беттердегі, орыс тілінің бүгінгі функциясын сақтау дегенге түсінбедім. Бұл бап, бұл пікір орыс тілінің басымдылығы сақтала береді деген сөз! Біз тәуелсіз ел болып, енді өз қолымызбен орыс тілінің басымдылығын ары қарай жалғастырайық деген ойды айтып отырмыз. Мәселе орыс тіліне қарсылықта емес. Орыс тілін жасанды түрде өмірден ығыстыруға да болмайды. Орыс тілін жасанды түрде қолдауға да болмайды! Өзінің сұранысына қарай бұл тіл дамуы керек. Ал енді мемлекеттік тілді қолдасақ, бірте-бірте орыс тілінің функциялары бүгінге дейін әлсіреді, әлі әлсірей береді. Бұл заңдылық! Бірақ бір мемлекетте екі тілдің билігі болмайды! «Ана тілімізден асқан тарихи мұра жоқ» Бұдан соң жарыссөзге шыққан Парламент Мәжілісінің депутаты Уәлихан Қалижан: «Бүгінгі қоғамдық талқылауда сөз болып отырған мәселенің бәрі баршамыз үшін, еліміздің болашағы үшін өте маңызды. Қазақстанның мемлекеттік тіл саясаты ешкімді де бей-жай қалдырмауға тиіс. Елбасымыз «Бізге ана тілімізден асқан тарихи мұра жоқ. Ендеше оны жан аямай қастерлеуден асқан биік парыз жоқ», – деп атап көрсетті. Сол парызымызды орындау мақсатында әрқайсымыз белсенді іс-қимыл танытуымыз керек. Өз басым бұқаралық ақпарат құралдарын басқарған жылдарымда да, Парламент мінберінен де тілді дамытуға жағдай туғызатын мәселелерді үнемі көтеріп келемін» дей келіп, қазақ тілін қалыптастыруда БАҚ-тың орны айрықша екеніне тоқталды. Көрнекті ақын, қоғам қайраткері Мұхтар Шаханов тілдің гендік, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып тарайтын түп тамырынан ой қозғап, адамның өз тілінде сөйлеуін тоқтатуы ата-анасының тамырынан ажыратуға апарып соқтыратынын қадап айтты. Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті, академик Өмірзақ Айтбайұлы бағдарламадағы төрт мақсатқа айрықша мән берді. «Солардың ішінде қоғамдық ұйымның жетекшісі ретінде менің көңіл аударғым келіп отырғаны мемлекеттік тілді оқыту орталықтары жүйесін дамыту міндеті, оларды аккредиттеу мәселесінің ескерілгені. Бұл бағдарлама жобасы, бұрнағы уақытта іске асырылмаған іс-шаралардың орнын толтыратын, жан-жақты қамтылған, мемлекеттік тілді сапалы және жақсы меңгергендер қатарын молайтуға мүмкіндік беретін кешенді құжат болады деп ойлаймын» деді ол өз сөзінде. ҚР Президенттік мәдени орталығының директоры, ф.ғ.д., профессор Мырзатай Жол­дасбеков мынандай мәселелерді атап көрсетті: – Бүгін біз ең бір маңызды құжатты талқылап отырмыз. Тілдерді қолдану мен дамытудың алдағы он жылға арналған мемлекеттік бағдарламасының жаңалығы мол екеніне дау жоқ. Баспасөз бетінде, түрлі жиындарда айтылып жүрген ұсыныс-пікірлердің біразы ескерілген екен. Тіл мәселесі — еліміздегі ең көп талқыға түсетін мәселенің бірі. Себебі, тіл — ұлттың үні, тәуелсіздіктің тірегі. Өз ұлтының тағдырына бей-жай қарамайтын кез келген адам мемлекеттік тілдің жайына үнемі алаңдайды. «Төртеу түгел болса, төбедегі келеді» дегендей, бұл бағдарламада ірі-ірі төрт мақсат көзделген. «Мемлекеттік тіл — ұлт бірлігінің басты факторы», «Мемлекеттік тілді кеңінен қолдануды көпшілікке тарату», «Дамыған тіл мәдениеті — зиялы ұлттың күш-қуаты», «Қазақстан халқының лингвистикалық капиталын дамыту» деп аталған мақсаттардан туындайтын іс-шаралар туған тілімізді өз ұлтымыздың және елімізді мекендейтін басқа да халықтардың санасына сіңіруді міндеттейді. Сондықтан мен бұл құжатты төрт құбыланы түгелдеуді мақсат еткен бағдарлама деп айта аламын. Мен бағдарламада үздіксіз білім беру моделі арқылы қазақ тілін оқыту жүйесін әзірлеу және енгізу мәселесі қамтылғанына риза болдым. Бұл бұрыннан айтылып жүргенімен бірінші рет құжатқа енгізіліп отыр. Мемлекеттік тілді оқыту әдіснамасын жетілдіру және стандарттау, мемлекеттік тілді оқытудың инфрақұрылымын дамыту, мемлекеттік тілді оқыту процесін ынталандыру міндеттері алға қойылыпты. Мұның бәрі қазіргі заманның талабынан туындап отыр. Ең өзекті мәселе — балабақшадағы тіл тәрбиесі. «Жаста берген тәрбие — жас қайыңды игендей» деген халық даналы­ғын­да айтылғандай, тілдік тәрбие адамның бала күнінен қалыптасады. Бүгінгі жиынға қатысып отырған облыс әкімдерінің орынбасарлары осыған жете мән беріп, мақсат­ты жұмыстар жүргізсе деймін. «Дұрыс әдістеме жоқ, оқулық сапасыз» деп қанша жерден сылтауратқанымызбен, тіл үйрену адамның ынта-ықыласына байланысты. Мысалы, мына Кәрім інім осыдан үш жыл бұрын Үкіметтің тізгінін қолына алған кезде қазақшасы бүгінгідей емес еді. Қазір қалай сөйлейтінін өздеріңіз көріп отырсыздар. Енді бір-екі жылдан кейін оның қазақша оқыған қазақтардан кем сөйлемейтініне мен күмәнданбаймын. Сондықтан Кәрім Қажымұқанұлы, мен Сізге тілді қадірлегеніңіз үшін, мәселені өзіңізден бастағаныңыз үшін алғыс айтамын! Енді мемлекеттік тілді үйренуді тек өзіңізден ғана емесе, Үкімет мүшелерінен, министрлерден талап етіңіз. Премьер үлгі көрсетіп жатқанда үйренбейтін ол қандай министрлер?

Кеңестегі әңгімені Үкімет басшысы К.Қ.Мәсімов қорытындылады. Басқосуға қатысушылар ой-пікірлерін ашық ортаға салды. Олардың сөздері­нен күн тәртібіндегі мәселенің маңыздылығы анық аңғарылып тұрды. Бұл түсінікті де. Өйткені тіл – ұлттың жаны, бар байлығы. Сондықтан да қазақ тіліне қатысты өзекті проблемаларды жедел шешу – уақыт талабы.

Толымбек Әбдірайым

]]> http://kazaktili.kz/?feed=rss2&p=85 http://kazaktili.kz/?p=79 http://kazaktili.kz/?p=79#comments Mon, 26 Apr 2010 06:16:49 +0000 admin http://kazaktili.kz/?p=79 Үстіміздегі жылдың наурыз айының 25-08 күндері аралығында Орал қаласында “Қазақстан – ата жұртым, қасиетім – ана тілім” атты қазақ тілі мен әдебиеті пәні бойынша халықаралық олимпиада өтті. Тілімізді дамыту мақсатында өткізілген атаулы шараға Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті, академик Өмірзақ Айтбайұлы әділ қазылық жасап, олимпиада қатысушыларына ақ батасын беріп келді. Олимпиада жайындағы төмендегі материал «Егемен Қазақстан» газетінен көшіліріп алынды.

ҚҰЛДЫРАҢДАП КЕЛГЕН ҚҰЛЫНДАР

Заман запыраны кімді аяған. Тілеуің оң, тілегің дұрыс болса, одан құтылуға болады екен. Қазақтың алтын құрсағына үш ғасыр бойы байланған залалы көп сол запыранды таң болып атқан тәуелсіздік ерітіп, бодандықтан құтқарып, елдік іргені бекітіп, төрткүл дүниеге жұртымызды танытты. Бұл ел экономикасын орнықтырып, ел иесінің еңсесін көтеріп, бір кездері тарыдай шашылған қандас қазақты топырағында табыстыруға да кең жол ашты. Шашыратып жіберсек шарасыз күйде қалады, одан кейін зымиян ой жүзеге асады деген арам пиғыл­дың әдібі сөгіліп, “жүз ұлттың лабора­тория­сы” деген саясаттың бетпердесі түріліп, егемендігімізге ие болып, еңсемізді тіктеп ес жиған тұста Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев телім-телім бо­лып
кеткен халқын ата жұртында табыстыру мақ­сатында “Шетелде тұра­тын қандастарды қолдау­дың бағдарламасы тура­лы” Жарлық шығарды. Прези­дент­тің бұл Жарлы­ғы бұрын созса қол, ай­қай­ласа дауыс жетпейтін қандастар­дың атамекенде бір кісінің баласындай, бір қолдың саласындай бо­лып, береке-бірлікте, ын­ты­­мақ-тірлікте күн кешуі­не, барыс-келісі­не мол мүм­кіндік берді. Осы құн­ды құжат негізінде Білім және ғылым ми­нистр­лігіне қарасты “Да­рын” орталығы Отаны­мыз­да алғаш рет “Қазақстан – ата жұртым, қасиетім – ана тілім” атты шетел­дер­де тұрып жатқан бауыр­ластардың ұл-қызына ар­нал­ған қазақ тілі мен әде­биет пәнінен халық­ара­лық дәрежедегі олим­пиада өт­кізуді қолға алды. “Үлкен­нің біріне бергенше, баланың мыңына бер” деп бастаған шара­ны министрлік те қолдап, барлық мүмкіндікті жасады.

Сөйтіп, алғашқы олимпиада 2004 жылы елордамыз Астанада болды. Қарғадайынан қара тұтқан елі бар, табан тіресе тұратын жері бар екенін алғаш рет сезінген алпыс ұл-қыз қасиетті қазақ жеріне келді. Атамекенім бар, қарсы алатын жұртым бар екен, деді олар. Жүрек лүпілі, жан-жылуы шыққан тегіне тартып тұрғанына сол жолы куә болып, көңіл шіркін, толқи тұрып, көкжиегін кеңіткен еді. Төрткүл дүниеге барлай көз салсаң, этностар арасында өзге жерге кіндік қаны тамып, бірнеше ұрпақ ауысқанмен түп-тамыры болып есептелетін ата жұртының қандай ісіне де жарап, сын сағатта жұмыла кетіп, сөзін сөйлеп, жоғын түгендеп, барын әспеттеп қаржылай қарасып, тіпті өте қажет деп тапса, атбасын тіреп қызметін көрсетіп жататындар аз ба? Бір замандары толыса келіп, қазақтан да сондай ұран болар ұл-қыз шықпайды деп кім айта алады. Ол үшін ұрпақты оята алсақ санасына ұлты туралы сәуле түсіре алсақ, болғаны. Сол кезде ғана қанаттанады, қайратына мінеді. Жасыған көңілі жадырап, басылған көңілі көтеріледі. Міне, осы озат ойдан бастау алған игілікті іс жеті жылдан бері жалғасын тауып, алыс-жақын шетел­­дер­де тұрып жатқан бес жүзден аса ұрпағы­мыз Отанымен табысып, танысты. Қара табаны ата-бабаларының
кіндік қаны тамған қара топырақты басты. Біз әркез сол ұл-қыздың толғанысы мен
тебіренісіне куә болып жүрген жайымыз бар. Дүниежүзі қазақтарының алғашқы
құрылтайына келген бауырлары­мыздың жан толқуын жиі айтып жүреміз. Ал сол қандастарымыздың ұл-қызы “Біздің бұл дүниеде бір ғана Отанымыз бар, ол – тәуелсіз Қазақстан” деген Елбасының сөзін ту етіп көтеріп, “Атамекен айналайын, деп келдім, Күтіп алар бар ма ағайын деп келдім. Бар екенсің шуағындай көктемнің!” – деп 2004 жылы жыр жолдарын төккен Алтайдан келген 11 сынып оқушысы Ерқұлан Нұртазанов қазір Еуразия Ұлттық университетін үздік бітіріп,

Отанына қызмет етіп жүр.Ұлтқа, ұрпаққа қызмет ету жөніндегі әдемі бастаманы шын ниетпен қолдап қана қоймай: “Ана тілі мен ата жұртын бой тұмардай қастерлеп, білектің күшімен, найзаның ұшымен халқын, ұрпағын ойлаған бабалардың мұраға қалдырған кең байтақ жеріне қош келдіңіздер!” деген тілегін бірінші олим­пиа­дада білдіріп, жеңімпаздар­дың ата жұр­тында оқуына алғаш рет мүмкіндік жасаған азамат, сол кездегі Білім және ғылым министрі Жақсыбек Құлекеев болғанын айта кетсек артық болмас. Сол үрдіс күні бүгінге дейін ұлт болашағын ойлаған жақсы мен жайсаңдардың демеуімен алтын арқауын үзбей, жалғасын тауып, әр жыл сайын ондаған талапкер еліміздің беделді білім ордаларында оқып, тәуелсіздіктің баянды болуына үлесімізді қосамыз деген таудай үміттерін үкілеп жүр.Көтерген тілдің туын шетте жүріп Қазақ үшін жеті киелі сан. Ақтабан шұбы­рын­дыны көрмесе де, жасырын қысым­нан бытыра тиген торғайдай быт-шыт болған қандастарымыздың ұрпағына қамқорлық жасау ниетінде ұйымдастыры­лып келе жатқан дәстүрлі олимпиада биыл Орал қаласында өтті. “Өз тілімен сөйлескен, өз тілімен жазған жұрт­тың ұлттығы еш уақытта… жоғалмайды. Ұлт­тың сақталуына да, жоғалуына да себеп бола­тын нәрсенің ең қуаттысы – тілі. Сөзі жоғал­ған жұрттың өзі де жоғалады. Өз ұлтына басқа жұртты қосамын дегендер әуелі сол жұрттың тілін аздыруға тырысады”, – деп қадап айтқан Ахмет Байтұрсынұлының аталы сөзіне адалдық танытып жүрген, қазақ тілі мен әдебиетіне арналған олимпиадаға үлкен үмітпен келген жеткін­шектерімізді Жайықты жағалай қонған ел
азаматтары – бір кездері сілтеген сырықтан, құлаштаған құрық­тан жасқанып, жер ауып кеткен бауырлардың құлдыраңдап жеткен құлындары деп құшақ жая қарсы алып, төрден орын беріп, атам қазақтың алты жасар бала алыстан келсе алпыс жастағы ақсақал қарсы алған деген қағидасын бұлжытпай орындады. Кісілік деген осы
болар.

Бүгінгі заманға сай сәні мен салтанаты келісіп тұрған облыстық драма театрындағы ашылу рәсімі де әдемі өтті. Қазақ даласы­ның киесі де, иесі де осы кісі дегендей, ақжау­лық­ты ана сахнаның бір қырында тұрып халқы­мыз­дың арғы-бергі тарихын таразы басында теңдеп, Асан қайғы, Абылай хан, Сырым, Қабанбай, Бөгенбай, Махамбет, Абай, Әйтеке, Төле, Қазыбек, Құрманғазы, Шоқан, Жам­был, кешегі Желтоқсанда мына сұмдықты көргенше менің сұрапыл соғыста өлгенім артық еді деп сілкініп шыққан, оның алдын­да, кеңес­тік дәуір қанша жерден алқымнан алып, желкеден түйіп тұрса да: “Мен – қазақпын мың өліп, мың тірілген” деп атой­лап шық­қан арқалы ақын
Жұбан (Мол­дағалиев) бей­не­лерін алма-кезек көр­сетіп, ата-қонысың мынау болса, арқа сүйер ата-бабаң осылар деп ұқтырды. Әрқайсысының аузына батыр­лық, елдік туралы сөз салып сөйлет­кенде кімнің де болса рухы оянбай қалмады. Өзіне қарай сөзі, ісіне қарай тұлғасы деп алып­тары­мыз бен арыстарымыз бірінен кейін бірі көз алдыңнан өткенде шеттен келген ұл-қыз орындарынан ұшып тұрып, құр­мет көрсетіп жатты. Ата жұртым деп кел­ген олар бұл көріністі көргенде қыран­­дай түлеп, кей­біреу­лерінің жанар­ларына жас келді. Осын­дай ұлы тұлғалардың ұрпағы болу қандай бақыт, шіркін, оларды біз өмір сүріп жатқан елдердегі замандас­тарымыз танып, білсе ғой, деген сөздерді де құлағымыз шалып қалды.

Халықаралық “Қазақ тілі” қоғамының президенті, академик, қазылар алқасының төрағасы Өмірзақ Айтбайұлы қазағым, халқым, еміреніп қарсы алар елім бар деп келген құлдыраңдаған құлындарым, сендер бізге арқа сүйесеңдер, біз сендерді қуат көре­міз, сендер менің немеремсіңдер, сырт­та жүрсеңдер де қазақ тілінің туын көтеріп, тұғырын жықпай аялаған ұл-қыздарым, ұландарым, деп тебіренгенде зал толы жұрт дуылдата қол соғып, құрмет көрсетті.

Алғашқы сынақ оқушылардың білімін қазылар алқасы белгілеген бес тақырыптың ішінен бірін таңдап, шығарма жазады. Бұл сынақ арқылы олардың тілді білуін, бойын­дағы талабы мен талантын, еліне деген ниетін анықтау болатын. Мәскеу қаласын­дағы №2 мектеп оқушысы Карина Мамыр­баеваның бірінші сөзі “Мен – қазақпын­нан” басталып­ты. 11 жастағы қыз анасы Светаның орыс екенін, атасы мен
әжесі Қазақ елінде тұраты­нын алға тартады. “Мен қазақ тілін сүйемін” дейді. Тағы бір мәскеу­лік Мәдина Тұрсын­баева ата-анасы қазақ топырағында, өзі Мәскеуде туғанын айтады. “Мәскеуде бәрі орысша сөйлейді. Ал мен қазақша білуді мақсат еттім. Егер мен қазақ­ша сөйлей білмесем, мен қазақ деген атыма кір келтіре­мін” дейді ол. Моңғолиялық 4 сынып оқушы­сы Қанат Елісхан: “Өткен жылы жазда Астанада болдым, керемет екен. Шіркін, сол Астанада оқысам, арманым бол­мас еді”, дейді. “Мен Ресейде тұрамын, менің жаным қазақ жеріне тартады. Мен – қазақ қызымын. Өз халқымды, туған тілімді мақтан етемін. Туған тілім – қазақ тілі, анамның ақ сүті ол. Шашын өріп қойған сұлу қыз, пешке пісірген нан, дастарқан қан­дай!” – деп тамсанады Самара қаласы­нан келген 9-шы сынып оқушысы Мөл­дір Сұлтанова. Мәскеулік 10 сынып оқушы­сы Әсел Байсақалова Бауыржан Момышұлы туралы шығармасында батыр өздеріне әркез рух беріп, мақтан болып жүргенін айта келіп, қазақтың ұлылығына басын иіп, “Тақыр жерге шөп шықпайды. Батыр да, ақын да негізі бар жерден шығады. Негізі бар ел, ол – қазақ елі. Сол қазақ елінің қас батыры – Бауыржан!” деп ой түйеді де: “Атаның айтқан барлық сөзі менің жүрегіме жігер құйып, мойныма тұмар тарих болып тағылды”, – дейді.

Моңғолия, Қытай, Өзбекстаннан келген оқушылардың жазған шығармалары жаныңды жадыратады. Мысалы, моңғолия­лық 11 сынып оқушысы Райма Әуесхан Ғ.Мүсірепов­тің “Қазақ солдатындағы” Қайрош бейнесін кітап желісіне сүйене отырып, әдемі талдап, соңын Бауыржан Момышұлының “Батырлық – ол Құдайдың бере салған сыйы емес, Отан алдындағы перзенттік борышыңды соғыста ақтап шығу”, – деген сөзімен түйін жасайды. Сол секілді Өзбекстанның Ташкент облысынан кел­ген 11 сынып оқушысы Райхан Егембердиева: “Менің ана тілім – өте көр­кем тіл, сол көркем тілді пайдалана алмаған адам, меніңше, нағыз пақыр жан. Намысы өлген, ұлтынан жеріген пенде”, – дейді. Бұл ащы сөз, бірақ ақиқат та жоқ емес. Ол тағы бірде: “Қазір көптеген жастар тілімізді шұбарлап бітті. Тіпті олардың арасында үлкен аға-апалар да бар. Тұрпайы сөй­лейді. Сол кезде менің ойыма К.Паустов­скийдің “Туған тіліне жаны ашымаған адам – жәндік” деген сөзі оралатыны бар. Ана тілім сен үшін күрес – болашақ үшін күрес, ұлт үшін күрес”, – деп шамырқанады. Ауызша емтиханда да еліне шөліркеп, аңсап келген балалар білімдерімен қатар, өнерлерін де көрсетті. Араларынан дом­быра­мен ән айтып, Қытай мен Франциядан келгендер қосылып “Қара жорғаны” биледі. Бір аптаға созылған білім сайысында жүлде­гер деп танылғандар мен қатысушы­ларға сый-сияпат көрсету жоғары дәрежеде өтті. Тапсыру салтанатында гран-приді жеңіп алған Райхан Егембердиева (Өзбекстан) “Бұл сондай өлке, топырағынан алтын өнеді, бұл сондай өлке, қыста да жер көгере­ді, бұл сондай өлке, сәл көрмесең сағынды­рып тұрады, бұл сондай өлке, қайрат-күш тасып-төгеді. Мен Өзбекстанда тұрсам да өз тілімді, ділімді ештеңеге ауыстырмаймын. Алла қайда жүрсек те өзі жар болып, тіліміз бен дінімізді сақтап, ізгілік пен ынтымаққа ден қойып келеміз. Нұр исламға қуат беріп, ұлтымыздың ұйытқысы болып, Қазақ елін әлемге таныт­қан Нұрсұлтан ағаға ризалығы­мыз шексіз. Өзбек даласындағы қазақ тілі күрескерлерінің бірі болып жүрген Райхан деген қыздарыңыз мен боламын!” десе, бірінші дәрежелі дипломды қанжығасына байлаған Шәку Ердос (Моңғолия) “Мен – қазақпын қаным­мен, сүйегіммен. Сән-салтанат, салтым­ды сүйемін мен. Бақ орнатам басына моланың да, Мұрагермін оған да, иемін мен. Тағдыр мені мирастан арылтпасын, Тоқтатпасын, тостыртып сарылтпасын. Ұзын болып аяққа оралмасын, Тұсау болып алдымды тарылтпа­сын”, – деп иығын тік ұстап, ұшатын қырандай қомданды. Екінші дәрежелі дип­лом­ның иегері Райма Әуесхан (Моңғолия) Әбділда Тәжібаевтың “Туған тілім тірлігімнің айғағы, Тілім барда айтылар сыр ойдағы. Өссе тілім, мен де бірге өсемін, Өшсе тілім, мен де бірге өшемін”, – деген өлеңін асқақтата айтса, тағы бір жеңімпаз Алма Болат Сұлтанмахмұт Торай­ғыровтың “Алаш ұраны”, “Алаш маршы” өлеңдерінен “Алаш туы астында, Күн сөнгенше сөнбейміз. Енді ешкімнің Алашты қорлауына бермейміз”, “Арғы атам – ер түрік, Біз – қазақ еліміз. Самал тау, шалқар көл, Сарыарқа жеріміз. Жасаған жар болып, Қазақтың еліне. Жасаған сақтасын Алаштың ордасын”, – деп отырған жұртты дүр сілкіндірді. Жетінші халықаралық олимпиадаға келген жетпіс оқушының бәрі де білімдеріне қарай әртүрлі дәрежедегі дипломдар, мақтау қағаздар алып, номинациялар бойынша мара­патталды. Батыс Қазақстан облысы әкімі­нің орынбасары Серік Сүлеймен олим­пиаданың жабылу рәсімінде әлемнің әр өңірі­нен келген оқушылардың алғырлығына, тілді құрметтеп, Отанды сүюдің жақсы үлгісін көрсеткеніне тәнті болғанын жеткіз­ді. Әсіресе, ақиық ақын Қадыр Мырза Әлі­нің сөзіне жазылған Ескендір Хасанғалиев­тің “Атамекен” әні айтылғанда, оқушылар­дыңтікесінен тік тұрып, әуенге қосылып кеткеніне дән риза болғанын, бұл олардың ұлт құндылығын әспеттеуі ғой десе, қазақ­тың айтулы ақын қызы Ақұштап Бақты­герее­ва рухы мықты ұл-қыздың жанып тұрған мінсіз мінездеріне ризалық білдіріп, өзінің соңғы жылдары жарық көрген жыр-жинақтарына қолтаңба қойып тапсырғанда, оған ие болған ұл-қыз шетінен ілтипат білдіріп жатты. Райхан Егембердиева біз байлық іздеп келмедік, рухымызды көтерейік, тілімізді құрметтейік, өмір бойы төрімізден орын алатын осындай жыр кітабын алайық деп келіп едік. Дегенімізге жеттік, қазағым алға, әлем жұртының ішінде осылайша биіктен көріне беріңдер, деп асқақ рухымен үн қатты. Жас қыздың бұл сөзіне көңілі толған ақын апамыз,
мен алғашында бұл қандай олимпиада деп жүретін едім, сөйтсем елге керек ірі іс екен шетінен. Патриот, бой­ларын ұлттық рух керне­ген ұл мен қызды Отаны­на тартып жатыр екенсің­дер. Бұған ұйытқы болған Білім және ғылым ми­нистрі мен “Дарын” орта­лы­ғына, оның басшысы Т.Битуоваға алғысым шек­сіз, деді. Ал облыстық білім басқармасының бастығы С.Бейсембаева елім, тілім, ата жұртым деген кілең бір сайып­қыран ұл-қыздың бір апта ішіндегі үлгісін бейнетас­паға түсіріп алдық.

Облыс мектептеріне таратып, оқу­шыларға көрсететін боламыз, – дейді сөз қа­­ді­рін, Отан қасиетін терең ұққан қандас оқушылар туралы ағынан жарылып.Парижден келген бес баланың анасы Биылғы олимпиадаға әлемнің онға тарта мемле­кетінен келген оқушы­лардың жетекшілерімен сөйлескенімізде, біраз қиын-түйін мәселелерге көз жеткіздік. Осы олим­пиада басталғалы жеті жыл ішінде алғаш елде қалған жастар қазір отбасын құрып, алды өмірге ұрпақ әкелді. Бұл еліміздегі халық санын арт­тыруға, ұлттық демо­графияны молайтуға септігін тигізері сөзсіз. Жалпы, бұл олим­пиа­даның басты мақсаты, таланттыларды тартумен қатар, халық санының артуына мүмкіндік жасау. Осы арада жеріміз кең болғанымен, халқымыз­дың аз екенін, тіпті кей жағдайда бала санының азайып бара жатқанын мына дәйектерді кел­тірсек, аңғарарымыз анық. Отанымызда 5 миллионотбасы бар десек, соның ішінде 2-3-4 адамнан тұратын отбасылар саны 70 пайыз, бес адамнан артық отбасылар 26 пайыз, 10 адамнан артық отбасылар 1 пайызды ғана құрайды екен. Бұл ойлануға тұратын мәселе.

Біз олимпиадаға оқушыларды алып келген ата-аналармен де тілдескен едік. Солардың бірі – Парижден келген Жанат Ұишал. Ол үш қыз, екі ұлдың анасы екен. Ата жұртында алғаш рет болуы. Қазақ тілі мен әдебиет пәнінен олимпиада өтеді дегенді естіп, екі баласын алып келіпті. Бір замандары әкем айтып отыратын. Біздің табанымыз
қазақтың топырағына тимес, сендер баратын күн туады деп. Міне, сол күн туды. Біз Еуропада өмір сүріп жатқан қазақтар Қазақ елі десе, жар құлағымыз жастыққа тимей отырады. Ұшақтан түскенде көз алдыма бірінші келген Алатау болды. Сол сәттегі жанарымнан аққан жасты көрсеңіз ғой десе, Түркістан Савасан ақсақал өткен жылы да болғанын, содан кейін Еуропаға елді тану бойынша жұмыс істеп жатқанын, жиырмаға тарта сайт ашқанын, мысалы Абай деген сайты 17 бөлімнен тұратынын, онда Абай өлеңі, Абайдың қарасөзі, Абайдың әндері болып, жалғасып кете беретінін, “Қазақ”, “Домбыра”, т.б сайттарды қазір төрткүл дүниеде миллиондаған адамнан көріп жатқанын, ендігі жерде “Жайық” деген сайт ашып, Батыс Қазақстанды әлемге танытуды мақсат етіп отырғанын алға тартты. Мәскеулік балаларды бастап келген Гүлмай Хамеденова қазір онда өмір сүріп жатқан ұлт өкілдерінің ұрпағын қазақ тілі мен салт-дәстүріне баулып жүргенін жеткізсе, Омбы облысынан келген ұлт жанашыры Алтынай Жүнісова өңірде істеліп жатқан жұмыстарды атады, Түмен облысынан келген Зипа Қасымова болса біздің тіліміз екі мем­лекетке де қажетсіз болып тұрған секілді. Себебі, Ресей де, Қазақ еліндегі азаматтар да көп көңіл аудара бермейді. Өзімізше тірлік жасап, жексенбілік мектептер ашып, ұрпағымыздың тілінен айырылып қалмау жағын қарастырып келеміз. Бұл тірлігіміздің қаншаға дейін созылатыны белгісіз. Қалай десек те, кейінгі ұрпақ осы қалыпта кете берсе, тілінен көз жазып қалары күмәнсіз, деді шарасыздық танытып.

Жалпы, алыс шетелді былай қойғанда, ТМД өңіріндегі мемлекеттердің өзінде қазақ мектебінің аясы тарылып келе жатыр. Мәселен, іргелес Қырғызстанда білім ұясы мүлде жоқ болса, Өзбекстан латын қарпіне көшкелі бері қазақ мектептері бірте-бірте қысқару үстінде. Мұндай жағдайда алыстағы ағайынның ұл-қызының болашақ тағдыры, тілі туралы әрқайсымыз “Ана тілін армансыз бойға сіңіріңіздер, өйткені, бабаларымыздың ғұмыр тәжірибесі, дүниетанымы, мінез-құлқы, өзіндік болмыс-бітімі осы тілде қат­таулы жатыр. Тілге деген көзқарас – шын­дап келгенде, елге деген көзқарас. Қиын кезеңдерде ұлтты қожыратпаудың қуатты қаруы болған қазақ тілі бүгінгі азат өмірі­мізде де ұлтты тұтастандырудың тегеурінді тетігі болуға тиіс” деген Елбасы сөзін әркез ой-санамыздан шығармай, жүзеге асырсақ ұрпақ та, тіл де діттеген жерімізден көрініп, мәртебесі биіктей береді. Осындай мақсатқа негізделген “Қазақстан – ата жұртым, қасиетім – ана тілім” атты қазақ тілі мен әдебиеті пәні бойынша өткізіліп келе жат­қан халықаралық олимпиада алдағы жылы да жалғасын таба береді деген үміттеміз. Егер игілікті іске Отанымыздың кез келген азаматы оң қабақ танытып, ізгі ниет көрсетсе, біраз жылдардан кейін еліміздің іргесін бекітуге өз үлесін қосатын ондаған емес, жүздеген ұрпақтың еліне келіп, алтын діңгек болатынына иманымыз кәміл.

Сүлеймен МӘМЕТ,

Темір ҚҰСАЙЫН.

]]> http://kazaktili.kz/?feed=rss2&p=79 http://kazaktili.kz/?p=73 http://kazaktili.kz/?p=73#comments Mon, 26 Apr 2010 05:59:52 +0000 admin http://kazaktili.kz/?p=73

Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісі Астанада «Мемлекеттік тіл – ел бірлігінің кепілі» атты ғылыми-практикалық конференция өткізді. Аталған шараға Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті, академик Өмірзақ Айтбайұлы да қатысып,өзекті мәселеге өз пікірін білдіріп, ұсыныстарын жеткізді.

Мемлекеттік тіл – ел бірлігінің кепілі

Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісі Астанада «Мемлекеттік тіл – ел бірлігінің кепілі» атты ғылыми-практикалық конференция өткізді. Мемлекеттік тілдің болашағына алаңдаған тіл жанашырлары, мемлекет және қоғам қайраткерлері, танымал саясаткерлер, ғалымдар мен белгілі тіл мамандары басқосқан келелі жиын ана тіліміздің қадірін арттыру мақсатында өткізілді. Алқалы жиынға қатысушыларға Үкімет басшысы Кәрім Мәсімов арнайы хат жолдап, құттықтады.

Конференцияда негізгі баяндаманы Парламент Мәжілісінің төрағасы, «Нұр Отан» халықтық демократиялық партиясының Парламент Мәжілісіндегі фракциясының жетекшісі Орал Мұхамеджанов жасады.

Мұнан соң «Қазақстан Республикасының ұлттық білім беру жүйесінде мемлекеттік тілді дамытудың бағыттары», «Қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейту – маңызды мемлекеттік іс», «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңның орындалуын бақылаудың нәтижелері және бақылауды жетілдіру жолдары» деген тақырыптарда Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрі Ж.Түймебаевтың, Қазақстан Республикасының Мәдениет министрі мен Құл-Мұхаммедтің, Қазақстан Рспубликасы Бас прокурорының орынбасары М.Жөргенбаевтың қосымша баяндамалары тыңдалды.
Жарыссөзде шығып сөйлеушілер тілді дамытудағы қоғамдық ұйымдардың рөлі, тіл туралы заңнаманы жетілдіру жолдары, тіл саясатын ғылыми тұрғыдан қамтамасыз ету, қазақ тілін оқыту әдістемесі және басқа да мәселелер бойынша әңгіме қозғады.

Орал Мұхамеджанов, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің төрағасы, «Нұр Отан» ХДП фракциясының жетекшісі:

– Тіл мәселесінде барлығымыз үшін бағдаршам болуға тиісті заңнамалық актілер бар. Олардың біріншісі – «Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы» Заң, одан кейін – Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. Осы негізгі құжаттарда айтылған біраз жайдың орындалмай жатқанын өздеріңіз де білесіздер. Дегенмен олардың әрқайсысынан мысал келтіре кетейін. Алдымен Тіл туралы заңды алайық. Заңның 4-бабында «Мемлекеттік тіл – мемлекеттің бүкіл аумағында, қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін және іс қағаздарын жүргізу тілі», – деп жазылған. Бірақ осы қағиданы ойдағыдай жүзеге асыруда мемлекеттік органдарда нақты әрекет тіпті жеткіліксіз. Республиканың мемлекеттік органдары мен ұйымдарында заңдарды, қаулы-қарарларды және басқа ресми құжаттарды жауапты адамдар негізінен орыс тілінде дайындайды, ал олардың мемлекеттік тілдегі нұсқасын дайындау тұтастай аудармашының еншісіндегі іске айналды. Өзімізге тікелей қатысы бар мемлекеттік тілде заң әзірлеу мәселесіне тоқталайын. Мәжіліске заң жобаларының дені Үкіметтен түсетін болғандықтан сөзімді содан бастауға тура келеді. Үкімет заң жобаларын мемлекеттік тілде дайындау ісінде әлі күнге ескі әдеттен арыла алмай келеді. Заң жобалары алдымен орыс тілінде әзірленіп, содан кейін ғана мемлекеттік тілге аударылып жүр. Заң шығарушы орган болғандықтан, біз үшін, ең үлкен шешілмеген мәселе осы. Және бұл мәселенің төңірегінде істен гөрі сөз көп. Іс демекші, мемлекеттік тілде заңнамалық актілер әзірлеу қолдан келмейді екен, ендеше, тым болмаса оларды аудару сапасын жақсарту жөніндегі әңгіменің айтылып келе жатқалы қашан?! Алайда, Үкімет Кеңсесі өз ішінен Мәжіліске енгізілетін заңнамалық актілердің мемлекеттік тілдегі нұсқасына сараптама жүргізіп, аударма сапасын тексеретін бір құрылым жасақтай алмай-ақ қойды. Осы мәселелерде алдағы уақытта Үкімет тарапынан нақты іс-шаралар күтеміз.

Тіл туралы Заңның 23-бабында: «Мемлекеттік тілді белгілі бір көлемде және біліктілік талаптарына сәйкес білуі қажет кәсіптердің, мамандықтардың және лауазымдардың тізбесі Қазақстан Республикасы заңдарымен белгіленеді» деген норма бар. Осы бір ғана норманы өмірге енгізудің өзі мемлекеттік тілдің жағдайын көп ілгері жылжытар еді. Мемлекеттік тілдің қолданылуына қатысты нормаларды анықтай түсу әрі жетілдіру үшін Тіл туралы заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізу қажеттілігі де туындап отыр.

Бағдарламалық құжаттарда жазылған талаптардың орындалмайтынына, соның салдарынан аса зәру мәселелер шешімін таба алмай, проблемаға айналып жататынына мынадай бір қарапайым мысал келтірейін. Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында оның міндеттерінің бірі ретінде «Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәртебесін арттыру, оның ережесін, міндеттерін, құрылымын қайта қарау» көрсетілген. Алайда бұл талап орындалмады. Терминология мен термин мәселесінің тап қазіргі кезеңде қаншалықты маңызға ие болып отырғаны бәріңізге белгілі. Сондықтан Елбасының жарлығымен бекітілген осы мәселе алдағы уақытта міндетті түрде шешімін табуға тиіс.

Терминология бүгінгі күні ең күрделі және проблемасы көп сала. Қазір не көп, жарыса шығып жатқан жаңа сөздер көп. Сөздіктер ала-құла. Кәсіби, салалық, ғылыми терминдердің әр жерде әртүрлі жазылуы бәрімізді де жаңылдырды. Қайбір басылымдар сөзжасамның неше түрлі нұсқаларын ұсынып жүр. Олардың принципіне сүйенсек, аударылмайтын бірде бір сөз болмауы керек. Қазақ тілінде термин қабылдаудың ғылыми принциптерін негіздеп, қалыптастыру жолында көп еңбек сіңірген, термин жасауда тіліміздің мүмкіндігін сарқа пайдалану керектігін жақтаған ғұлама ғалымдарымыздың бірі Құдайберген Жұбановтың өзі де халықаралық терминдерді жаппай аудара беруге болмайтынын ескерткен еді. Керек жерінде аударған жөн шығар. Алайда оңды-солды аударудың салдарынан жұрттың қылжағына айналған сөздер көбейіп, кейде өз сөзімізді өзіміз түсінбей жататын жағдайға жеттік. Мысалы: «Қылтимаға шығып, шаптырмаға қарадым» деген сөзге қалай күлмейсіз. Мұндай әрі айтуға ұят, әрі мүлдем түсініксіз тәржімелерді өздеріңіз де кездестіріп жүрген шығарсыздар. Газетті – «жариядат», минералды – «арасан», энциклопедияны – «мағлұтнама», технологты – «жасалымгер», таблетканы – «түймедақ», дражені – «қаптама» десем, қайсыңыз түсінер едіңіз. Қазіргі кезде осындай келеңсіз тенденция бар. Жаппай тәржімалау мен бет-бетімен термин жасаушылық осыған жеткізіп отыр.

Бұл мәселеде тәртіп болмаса, қалың жұртшылықты былай қойғанда, термин жасаушы мамандарымыздың өзі көп ұзамай әбден шатасатынын, ал уақыт өте келе оны ретке келтіру өте қиынға соғатынын қазірдің өзінде сезіп отырмыз. Бұл жағдай заң мәтінінің аудармасымен жұмыс істеу барысында депутаттар қауымына бір ұғымның бірнеше нұсқасын ұсынып, қиындық туғызып жүр.

Бұдан шығатын қорытынды Терминкомға мемлекеттік орган мәртебесін беру керек. Қазір Терминком шешімдерінің міндетті күші жоқ, сондықтан ол бекіткен сөзді алуға да, алмауға да болады. Терминкомды мемлекеттік орган ретінде қайта құрудың мүмкіндігі болмаса, оның шешімдеріне Үкімет қаулысымен міндетті күш беру керек болар. Терминологиялық электрондық қор жасау жөніндегі әңгіме де шешімін таппады. Әлі күнге дейін осындай қордың болмауынан бір терминнің алты рет қабылданған кезі де болыпты. Терминком терминдер мен атаулар мәселесін мықтап қолға алуға тиіс. Қоғам өмірінің экономика, ғылым-білім, мәдениет пен өнер сияқты секторлары өз кезегінде сала-салаға тарамдалып кететіні белгілі. Міне, осы салалардың әрқайсысында басшылыққа алынатын бір ғана сөздік болуға тиіс. Оған сол салада шығып үлгерген барлық сөздіктердегі қамтылған және жұртшылық қабылдаған сөздер екшеліп алынуы керек. Бұл жерде ескерте кететін бір мәселе – мен ресми тіл, заң терминдері жөнінде айтып тұрмын. Ал жалпы қазақтың тіліне мұндай талап қоя алмайтынымыз белгілі. Бір ұғымды бірнеше синониммен айтуға болатын қазақ тілінің мүмкіндігін мұндай талаппен тұсаулап тастауға, әрине, болмайды.

Тіліміздің толыққанды қолданылуына қатысты тағы бір өзекті мәселе бар. Ол көпшіліктің қолы жетімді электронды ақпарат құралы - телевизиядағы тілдің жайы. Бұл тұрғыдан да көп әңгіме қозғауға болады.

Тағы бір назар аударатын мәселе ендігі жерде саны ұлғайған қазақ мектептерінің беделі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыру мәселесі. Рас, қазақ мектептерінің әртүрлі жарыстарда алып жүрген орындарына, басқа да көрсеткіштеріне қарағанда, өзге мектептерден кем емес сияқты. Ал байыбына барып қарайтын болсаңыздар, бұл көрсеткіштер негізінен жекелеген қабілетті балалардың үлесіне тиіп жүргенін көреміз. Былайша айтқанда, құдайға шүкір, қазақтың дарынды балалары аз емес. Менің айтпағым – қазақ мектептерінің жалпы деңгейін көтеру. Жасыратыны жоқ, баласын қазақ мектебіне намысқа тырысып беріп жататын жағдайлар да аз емес. Осының өзі-ақ көп нәрсені аңғартады. Қазақ мектептерінің беделі мен атақ-абыройы біздегі түрік лицейлеріндей асқақтап тұрса, қазақ қана емес басқа ұлт та баласын қазақ мектебіне беруге ынталы болар еді. Қазақ мектептерінің қажетіне баса көңіл бөлініп отырған дәл қазіргідей кезеңде олардың деңгейін мейлінше көтеру – осы салада қызмет етіп жүрген барша азаматтарымыздың қастерлі міндеті әрі ұлт алдындағы парызы. Мемлекеттік тілді лайықты деңгейде оқытып-үйретуді басқа мектептерден де талап ету керек. Өзге ұлт мектептерінде оқитын балалар мектеп бітіргенде қазақ тілін игеріп шығатын жағдайға қол жеткізу керек. Жоғарғы оқу орындарында да қазақ тілін оқытудағы мақсат осындай болуға тиіс.

Алдымызда тұрған ендігі міндет – жоғарыдағыдай жайларды және олардан туындайтын өзге де мәселелерді байыппен шешу. Айналып келгенде әңгіме бәріміз білетін «Қазақ қазақпен қазақша сөйлессін» деген қағидаға келіп тіреледі. Тіліміз қоғамда өз дәрежесінде қолданылуы үшін қазаққа осы талапты орындаудан артық ештеңе істеудің керегі де жоқ. Біз кейде көп мәселенің өзімізге тіреліп тұрғанын ойлай бермейміз.

Жансейіт ТҮЙМЕБАЕВ, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрі:
– Еліміздің ұлттық білім беру жүйесінде ел тәуелсіздігін баянды етуге, қазақ тілінің мәртебесін нығайтуға игі ықпал ететін мынадай басым бағыттарда жұмыс жүргізілді: Біріншіден, қазақ тілінде білім беретін оқу орындарының желісін кеңейту; Екіншіден, қазақ тілінен басқа тілдегі мектептер мен сыныптардағы және жоғары оқу орындарының орыс тілінде білім беретін топтарындағы қазақ тілінің оқу сағаттарын арттыру; Үшіншіден, кәсіптік орта және жоғары оқу орындарында қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде оқытатын мамандар даярлығының көлемін арттыру; Төртіншіден, «Болашақ» бағдарламасы бойынша шетел университеттеріне оқуға баратын үміткерлер үшін қазақ тілінен емтихан тапсыру талабын енгізу; Бесіншіден, Ұлттық бірыңғай тестілеу барысында қазақ тілінен басқа тілде оқытатын мектеп түлектерінің қазақ тілінен тест тапсыруы.

Туған тіліміздің өрісін кеңейтіп, өресін биіктетін аса пәрменді тетіктердің бірі – қазақ тілінде білім беретін ұйымдардың көбеюі болмақ. «Тәрбие басы – тіл», – деп Махмұд Қашқари айтқандай, баланың өз ана тілін қажетті деңгейде меңгеруі аса маңызды. Соңғы 10 жылда қазақ тілінде тәрбие беретін ұйымдар қатары 2960 ұйымға арттып.
Қазақстан мемлекеттігінің түп қазығы – қазақ тілінде білім беретін мектептер желісі еліміз тәуелсіздік алғаннан бергі жылдарда үздіксіз өсуде. Білім беру желісін кеңейту жұмыстары барлық деңгейде жүргізілуде. Қазіргі кезде кәсіптік лицейлер мен колледждерде барлық кәсіптер мен мамандықтар қазақ және орыс тілдерінде даярланады. Сонымен қатар мемлекеттік тілде жоғары білікті маман даярлау ісі ұдайы дамып келеді. Жоғары білім беру саласында 520 мамандық бойынша даярлық жүргізіледі. Соңғы үш жылда жетім және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған 10 мекеменің жұмысы қазақ тіліне көшірілді, қазақ тілінде жүргізілетін 44 топ ашылып, ана тілінде тәрбиеленетін қазақ балаларының саны артуда. Пәннің білім беру сапасын көтеруге оқу жүктемесі ауқымының да әсері болатындықтан, орыс, өзбек, ұйғыр, тәжік тілдерінде оқытатын мектептердегі қазақ тілінің жүктемесіне әрбір сыныпта 2 сағаттан қосылды.

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңының 9-бабына сәйкес мемлекеттік тіл 2008 жылдан бастап Ұлттық тестілеу бағдарламасына міндетті пән ретінде енгізілген. Осы бағытта мектептердегі мемлекеттік тіл пәнін деңгейлеп оқыту мәселесі қолға алынды. Тілдерді деңгейлеп меңгертудің еуропалық жүйесінде белгіленген тілді игерудің 6 деңгейі мен олардың сипаттарының негізінде орыс тілінде оқытатын мектептің 1-11 сыныптарында қазақ тілін үйретудің 5 деңгейлі құрылымы айқындалды. Оқушылардың білім деңгейін көтеруге бағытталған осы және басқа да жүйелі түрде жүргізіліп отырған жұмыстар жас ұрпақтың қазақ тілін мемлекеттік білім беру стандарт талаптарына сай меңгеруіне игі ықпал етері анық.
Қазақ тілінің ғылыми негізін нығайту бағытында жүйелі жұмыстар жүргізіліп отыр. 2009-2011 жылдарға арналған іргелі ғылыми зерттеулер бағдарламаларының шеңберінде қазақ ұлттық әдеби тілінің даму жолдарына арналған 10 жоба іске асырылуда. «Ұлттық идея – Қазақстанның тұрақты дамуының негізі» бағдарламасының аясында «Мемлекеттік тіл – қазақстандық қоғам бірлігінің басты факторларының бірі» бағытындағы 15 жобаға қаражат бөлінді.

Білім және ғылым министрлігінде халықаралық стандарттар негізінде ҚАЗТЕСТ қазақ тілін білу деңгейін бағалау жүйесі әзірленгені белгілі. Қазіргі кезде ҚАЗТЕСТ жүйесі бойынша тіл меңгерудің 5 деңгейлік мемлекеттік стандарттары дайындалып, Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрлігінің ғылыми-техникалық кеңесінің 2009 жылғы 24 желтоқсандағы № 39 хаттамалық шешіміне сәйкес бекітілді. Қазақ тілін меңгерудің деңгейлеріне сәйкес жалпы саны 40 000-ға жуық тест тапсырмаларының қоры жинақталды.

2008 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің «Болашақ» халықаралық стипендиясын тағайындау үшін үміткерлерді іріктеу ережесіне олардың мемлекеттік тілді меңгеру деңгейін анықтауға қатысты өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.
Мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту мақсатында арнайы бұйрықпен 2007 жылғы 1 шілдеден бастап министрлік пен ведомстволық бағынысты ұйымдар мен мекемелерде іс жүргізу мемлекеттік тілге көшірілген.

Білім беру жүйесінде жүргізіліп отырған реформалардың бір өзекті саласы – тіл мәселесі болуы орынды. Тіл мүддесі – ел мүддесі.
Білім беру мен тәрбиелеу ісі - педагогикалық қауымнан тынымсыз ізденуді, жан аямай еңбектенуді талап етеді. Бұл - біздің мемлекет, қоғам, халық алдындағы биік парызымыз.

Мұхтар Құл-Мұхаммед, Қазақстан Республикасының Мәдениет министрі:
– Қазір елімізде жүргізіліп отырған салиқалы тіл саясатының нәтижесінде төзімді, толеранттық тілдік орта қалыптасқаны - айқын ақиқат қана емес, маңызды саяси-әлеуметтік құндылықтардың бірі де.

Сала проблемаларын жүйелі түрде шешу үшін Елбасы Тілдерді қолдану мен дамытудың жаңа мемлекеттік бағдарламасын әзірлеуге тапсырма берді.

Он жыл мерзімге арналатын бұл бағдарламаны жасау кезінде мемлекеттік тілдің өрісін бұдан да кеңейтіп, оның конституциялық мәртебесін бұдан да көтере түсуге мүмкіндік беретін бірнеше басым бағыттар ереше назарда ұсталуы керек.
Бірінші бағыт – мектепке дейінгі мекемелерде, яғни балабақшалардағы бүлдіршіндерге арналған осы заманғы кешенді әдістемелік жүйе жасау және соған орай қажетті оқу құралдарын шығару.

Осы бағыттағы жұмыстар Елбасының Жолдауында берілген тапсырмаға сәйкес арнайы әзірленіп жатқан «Балапан» бағдарламасымен ұштастырылып іске асырылмақ.
Екінші бағыт – орыс және өзге ұлт тілдеріндегі мектептерде қазақ тілін оқытудың жүктемесін арттырып, қазақ тілі пәнін бірыңғай ұлттық тест тапсырудағы міндетті пәндердің қатарына қосу. Осы саладағы кадрлар біліктілігі мен оқулық сапасын арттыру. Бұл бағыт ел азаматтарының қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі функциясына орай туындайтын қажеттіліктеріне және олардың мемлекеттік тілді өмірлік қажеттіліктердің бірі ретінде білуге деген ұмтылысына негізделгені жөн.

Үшінші бағыт – жоғары оқу орындарында қазақ тілін пән ретінде оқытудың жүйесін жетілдіру. Осы мақсатта тиісті салалар бойынша және мамандықтарға қарай бейімделген тиімді оқу бағдарламалары, оқулықтар мен оқу құралдары, басқа да көмекші құралдарға деген қажеттіліктер толық өтелуі тиіс. Ең бастысы, ертеңгі мамандардың тіл үйренуі бос схолостикаға айналмай, жоғарға оқу орнын бітірген әрбір жастың мемлекеттік тілді еркін біліп шығуына толық мүмкіндік туғызу.

Төртінші бағыт – қазақ тілінің мемлекеттік қызмет жүйесіндегі өрісін кеңейту. Қазір осыдан он, тіпті, бес жыл бұрынғымен саластырғанда, әлдеқайда зор өзгерістерге қол жеткізілгені – өмір шындығы.

Бесінші бағыт – жоғарыдағы төртінші бағытпен еншілес десе де болады. Яғни,мемлекеттік қызметшілердің тіл білуі жөніндегі жауапкершілігін арттыру және соған қажетті заңнамалық негіздерді жетілдіру.

Алтыншы бағыт – республика азаматтарының өз бетінше тіл үйренуіне қолайлы жағдай туғызу.

Жетінші бағыт – мемлекеттік тілді осы заманғы ақпараттардыру жүйесінің тіліне айналдыру. Ол үшін Интернет желісіндегі қазақ тілді сайттардың көбірек ашылуын барынша қолдауымыз қажет. Байланыс және ақпарат министрлігі, басқа да мүдделі мемлекеттік органдардың күш қоса қызмет етуі өте маңызды.
Сегізінші бағыт – ағылшын тілін тереңдетіп оқытудың әдістемесін жетілдіру.
Елбасының «Жаңа қазақстандық ұрпақтардың үш тілді меңгергенін қалар едім» деген идеясының өміршеңдік қуатын ұдайы назарда ұстай отырып, бұл бағытта да маңызды істер атқарылатын болады.

Тоғызыншы бағыт – республикамыздағы өзге ұлт өкілдерінің ана тілдерін оқып-үйренуге қолайлы жағдай туғызу.

Оныншы бағыт – бұқаралық ақпарат құралдарындағы мемлекеттік тілдің ықпалын күшейту.

Он бірінші бағыт – қазақ тілінің терминдік базасын тұрақтандыру, біріздендіру және жетілдіру, ономастикалық жұмыстарды жүргізу жүйесін дамыту.

Мұхтар Жөргенбаев, Қазақстан Республикасы Бас Прокурордың орынбасары:
– Тілдің қолданыс аясын кеңейтуді қамтамасыз етуде орын алған кемшіліктердің себебін анықтау максатында республика прокурорлары тексерулер жүргізіп келеді.
Прокурорлық тексерулер қорытындысына қарасақ:

– көптеген мемлекеттік органдар мен мекеме басшыларының
тілдің қолданыс аясын кеңейтуге қатысты жұмысты ұйымдастыруы
өте төмен деңгейде екенін;

– қызметкерлерінің мемлекеттік тілді жетік білуіне және іс қағаздарын мемлекеттік тілде жүргізуіне өз дәрежесінде назар аудармайтынын;

– соның кесірінен ісжүргізу мен құжат айналымының 75 пайызы тек
ресми тілде жүргізілетінін анықтады.
Соңғы төрт жылда жалпы республика аумағында прокуратура органдары жүргізген тексерулер нәтижесінде 1000-ға жуық заң бұзушылықтар анықталып, олардың алдын алуға және жоюға бағытталған 819 ұсыныс, 17 наразылық енгізіліп, оларды қарау қорытындысымен 368 жеке тұлға әкімшілік және тәртіптік жауапкершілікке тартылды. Бұдан басқа, тіл мәселесі бойынша 253 заңға түсіндірулер берілді.
Жүргізілген тексерулер нәтижесінде жыл сайын кездесетін және бір-біріне ұқсас заң бұзушылық фактілері анықталды. Мысалы, кейбір өңірлерде халыққа қызмет көрсететін мемлекеттік мекемелер өзінің күнделікті жұмысында мемлекеттік тілді қолданбай, тек көзбояушылық ретінде кестелер, маңдайшалар, көрнекті ақпараттар орналастырумен шектелген. Мұның себебі, кейбір мемлекеттік мекеме басшылары жұмысты мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейтуге бағыттамай, оны басты мақсатқа айналдырмай, тек тіл қолданысын тексеретін уәкілетті органның алдында есеп беру үшін көзалдау жасап отыр. Көптеген құзырлы орындар сөз жүзінде мемлекеттік тілге 2-3 жыл бұрын көшіп қойғанымен, әлі де аудармашылардың қызметіне жүгінумен келеді. Осы орайда «Тіл туралы» заңнамада (9-бап) көрсетілген актілердің мемлекеттік тілде әзірленіп, қажет болған жағдайда, мүмкіндігінше, басқа тілдерге аударылуы қамтамасыз етіле отырып, оларды әзірлеу орыс тілінде жүргізілуі мүмкін деген норманың кері есері байқалады.
Сөйтіп, біртұтас тіл саясатын жүргізу үшін мемлекеттік органдар мен басқа да ұйымдардың күш-жігерінің үйлесімділігін арттыра түсу қажет болып отыр. Яғни, еліміздің Парламенті осы уақытқа дейін бір ғана заңды («Көші-қон туралы») қазақ тілінде қабылдағанын ескере отырып, келешекте Үкімет заң жобаларын Парламентке мемлекеттік тілде ұсынса, бұл іс-шараның осы үрдісті жалғастыруға оң әсерін тигізері сөзсіз.
Жоғарыда, мемлекет тарапынан тілдің қолданыс аясын кеңейтуге, оқытуға және дамытуға керек қаражат қажетті деңгейде бөлініп жатқанын айттық. Осы бөлінген қаражат тек типті кітаптар, лингофондық құралдар, сөздіктер сатып алуға және тағы басқа әдістемелермен қамтуға арналған. Алайда, прокурорлық тексерулер кей аймақтарда осы қаражат мемлекеттік тілдің дамуына мүлде қатысы жоқ бағыттарға жұмсалатынын анықтады. Мысалы, Жамбыл облысының тілдер басқармасы жанындағы тілді оқыту орталығы азаматтарға қазақ тілін оқыту үшін: «Ночная бабочка», «Кто же виноват», «Мои друзья головорезы» және «Я-вор в законе» атты орыс тілінде жазылған кітаптарды оқу әдістемесі ретінде сатып алған. Бұдан басқа, аталған орталық облыстық бюджеттен тілді оқытуға бөлінген 18 миллион теңгенің жартысын, яғни 9 миллион теңгені ғимаратты жалдауға жұмсаған. Осы мысал кей өңірде тіл туралы бағдарламаға өз деңгейінде көңіл бөлмейтінін және бюджеттен бөлінген қаражаттың тиімсіз мақсатқа жұмсалғанын көрсетеді. Сонымен қатар, мемлекеттік қызметшілерге тілді оқытуға бюджеттен үлкен қаржы бөлінгенімен, қазіргі тілді үйретудің тәсілін тамырымен өзгертпесе, оқытушы агенттіктердің жауапкершілігін күшейтпесе, олардың қандай нәтижеге жеткені тексеріліп тұрмаса, мемлекеттің ақшасы босқа шашыла бермек.

Оқыған азаматтар іс қағаздарын мемлекеттік тілде жүргізуге, құжаттарды ресімдеуге және тіл үйрену тәжірибесін әрі қарай нығайтуға ешқандай әрекет жасамайды. Ал, еліміздегі жұмыс істеп жатқан шетел компаниялары азаматтарды жұмысқа қабылдау кезінде міндетті түрде ағылшын тілін білуін талап етеді. Осы компанияларда жұмыс істеймін, жоғары айлық аламын деген азаматтар ағылшын тілін оқытатын курстарға қатысып, екі-үш ай ішінде толық меңгеріп, шетел компанияларына жұмысқа орналасады. Бұл мысал біздің мемлекеттік тілдің қажеттілігін арттыра алмай отырғанымызды, сондай-ақ мемлекеттік тілді үйретуге бағытталған бүгінгі әдістемелік құралдардың төмен деңгейде екенін көрсетеді.

«Тіл туралы» Заңның 23-бабында мемлекеттік тілді белгілі бір көлемде және біліктілік талаптарына сәйкес білуі кажет кәсіптердің және лауазымдардың тізбесі заңдармен белгіленеді делінген. Дегенмен, заң күшіне енгеннен бастап осы мерзімге дейін аталған біліктілік талаптары бойынша заң актісі кабылданбаған, ал мемлекеттік қызметке үміткерлерден казақ тілі бойынша тестілеу формальды түрде жүргізіледі.
Тіл саласындағы заң бұзушылықтардың туындауының негізгі себептері мынадай: біріншіден, мемлекеттік қызметшілердің қазақ тілін меңгеруіне басшылар талап қоймайды; екіншіден, Заңның 24-бабына сөйкес, «Тіл туралы» заңды бұзғаны үшін лауазымды тұлғалардың жауаптылығы қарастырылған. Алайда, мұнда бірінші басшының жауапкершілігі көрсетілсе де, уәкілетті органның құзіреті нақты айқындалмаған. Осының салдарынан, осы күнге дейін бір де бір мемлекеттік орган тіл туралы заңды бұзғаны үшін жауапкершілікке тартылмаған, себебі, заңнамада жауапкершілік көзделмеген. Сондықтан, Тіл туралы Заңның осы механизмін жетілдіру қажет: үшіншіден, қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтуге бағытталған шараларды іске асыруда мемлекеттік органдар көбіне жеделдете оқыту курстарын ұйымдастыру және бөлінген бюджет қаражатын игеру туралы есеп берумен шектеледі. Бірақ, мемлекеттік тілді қолданысқа тереңдеп енгізудегі негізгі қиындық каржы тапшылығында емес, сол қаражаттын тиімді жұмсалуында. Соның нәтижесінде қанша адамның мемлекеттік тілде іс қағаздарын еркін жүргізіп, таза сөйлейтін дәрежеге жетуінде болуы тиіс.Қысқасы, мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту жолдары ретінде мына мәселелерге назар аудару қажет:

Бірінші, қазақ тілін оқытудың жаңа, тиімді жолын ұйымдастыру; екінші, тілді оқытатын орталықтардың жауапкершілігін арттырып, уәкілетті органдардың формальды түрде сертификаттар беруінің жолын кесу; үшінші, тілді оқыту құқығын тіл оқыту әдістемесі, педагогикалық, кадрлық мүмкіндігі, тәжірибесі бар институттарға бекіту; төртінші, заң жобаларын қазақ тілінде дайындауға қабілетті мамандарды даярлау, т.б.
«Тіл туралы» заңның 4-бабына сәйкес, Қазақстан халқын топтастырудың аса маңызды факторы болып табылатын мемлекеттік тілді меңгеру Қазақстан Республикасының әрбір азаматының парызы екенін үнемі есте сақтау керек.
Міне, осы жағдайда ғана мемлекеттік органдарда құжат айналымының қазақ тілінде жүргізілуін қамтамасыз ету мүмкіндігі арта түседі.

Ғарифолла Есім, Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты:
– Қазақ тілі шын мәнінде Қазақ елінің тілі болса, оның этносаралық қатынас тілі болудан басқа жолы жоқ. Себебі, көпэтносты Қазақстан жағдайында бір ғана мемлекеттік тіл бар, ол қазақ тілі. Сондықтан, Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы заңына, қазіргі жағдайды ескеріп, тиісті өзгерістер жасау қажеттілігі туындап отыр. Бұл іс «ақылдасып пішкен тон келте болмас» деген принциппен атқарылуы керек. Осы аталған мәселелердің басында сөзсіз қос палаталы Қазақстан Парламенті тұруы табиғи жағдай. Комитет, Палата отырыстарында заңдар жобасы мемлекеттік тілде талқыланып, қабылдануы тәжірибеге ене бастаса деген қоғамда тілек бар.

Қазіргі кездегі заң жобалары орыс тілінде дайындалып, қазақ тіліне аударылуда. Осы тәжірибенің нәтижесінде әкімшілік жүйе тек аудармаға икемделген. Бұл мәселені шешу үшін жоғары оқу орындарында мемлекеттік тілде заң дайындай алатын мамандар даярлау қажеттілігі бар. Заңдарды қазақ тіліне аудару бүгінгі орын алған тәжірибе болғанымен, ілгері уақытта талапқа жауап бере алмақ емес. Мемлекеттік құжаттың түпнұсқасы мемлекет тілінде болуы табиғи мәселе.

Бақытжан Сағынтаев, Павлодар облысының әкімі:

– Ана тіліміздің қоғамның барлық салаларында өз мәртебесіне лайық орын алуы – мемлекеттік мәні бар өте маңызды мәселе. Сол себепті облысымызда мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту мақсатында негізгі үш бағыт бойынша жүйелі жұмыстар атқарылып келеді.
Біріншіден, облыстың мемлекеттік органдарындағы іс қағаздарының мемлекеттік тілде жүргізілу сапасы бақылауға алынып, қажетті әдістемелік көмек көрсетілуде.
Аймағымыздағы қазақ тілінің ахуалын сараптау үшін облыс әкімдігінің жанынан құрылған мемлекеттік тіл саясатын одан әрі жетілдіру жөніндегі жұмыс тобының отырысында тоқсан сайын қала, аудан әкімдерінің есептері тыңдалып, құжаттарды мемлекеттік тілде дайындау жөнінде қатаң талап қойылды. Бүгінгі күні облысымыздағы 10 әкімдік пен 4 басқарманың мәжіліс залы және 3 мәдени-сауық мекемесі ілеспе аударма құралдарымен жабдықталған, сол себепті сапалы аудармамен қамтамасыз ету мақсатында облыстық іс-шаралар жоспары шеңберінде ілеспе аудармашылар оқытылды. Екіншіден, «Бүгінде қазақ тілі Қазақстан халқын бір мақсатқа топтастыратын, ұлттық жаңғыруымызға серпіліс туғызатын айырықша күшке ие болды» - деп Елбасымыз айтқандай, достықтың киелі бесігіне айналып, талай ұлтты бауырына басқан Ертіс-Баян өңірінде өзге ұлт өкілдерінің қазақ тіліне деген қызығушылығының артуына байланысты, әкімдік тарапынан жүйелі түрде тиісті шаралар ұйымдастырылып, қолдау көрсетілуде. Соның нәтижесінде аймағымызда 1000-ға жуық мектеп жасына дейінгі балалар қазақ тілінде тәрбие беретін балабақшаларда, 500-ге жуық өзге ұлт өкілдерінің балалары қазақ мектептерінде, 100-ден астам қазақ тілін жетік меңгерген өзге ұлт студенттері жоғары оқу орындарында білім алуда.

Жалпы облыс бойынша 2009 жылы 12832 әртүрлі санаттағы азамат мемлекеттік тілді оқып үйренді. Бұл қазақ тіліне деген сұраныстың артқандығының белгісі. Үшіншіден, мемлекеттік тіл саясатын насихаттау және оны іске асыру мақсатында түрлі мәдени-бұқаралық шаралар ұйымдастырылуда. Өзге ұлт жастарының қатысуымен мемлекеттік тілді үйренуді жарнамалайтын бейнероликтер дайындалып, облыстық телеарналардан көрсетілуде. Сондай-ақ, осындай жастардың бастамасымен «Ортақ тіл», «Тілдес» бағдарламалары жарыққа шығуда.
С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінде өзге ұлт студенттерінің шығармашылық идеясымен қазақ театры ашылып, халқымыздың ұлы классиктерінің туындыларын сахнаға шығаруда.

Сонымен қатар, ғаламторда мемлекеттік тілдегі «Достық кеңістігі», Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы облыстық ұйымының «Ертіс дидары» және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы облыстық филиалының «Қайран Елім» сайттары жұмыс істеуде.
«Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде. Тілсіз ұлт болмайды. Өз тілімізді сақтау, өз тіліңді құрметтеу отаншылдық рухты оятуға қызмет етеді, әрі ата-баба алдындағы ұлы парызымыз» - деп Елбасымыз айтқандай тіліміздің мерейін көтеріп, асқақтату баршамыздың басты міндетіміз болып есептеледі.

Өмірзақ Айтбайұлы, халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті:
– Былтыр қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алғанына және Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының құрылғанына 20 жыл толуын атап өттік. Арнайы конференция ұйымдастырдық.

Әрине, 20 жыл деген аз уақыт емес. Істелген шаруалар да олқы соқпайды. Алайда осы 20 жыл ішінде тіл саясатын жүзеге асырудағы іс-тәжірибелер мемлекеттік органдар тарапынан болсын, қоғамдық ұйымдар жағынан болсын, арнайы сараптаусыз, ғылыми тұрғыдан зерделенусіз қалды. Сондықтан тіл саясатын іске асырудың келесі кезеңіне аяқ басар сәтте осы кезге дейін мемлекеттік тілді өмірге ендіру бойынша атқарылған істер мен тәжірибелерге қоғамдық ұйымдардың өкілдері мен ғалымдарды, мамандарды қатыстыра отырып, жан-жақты ғылыми-сараптамалық жұмыстар жүргізу қажет деп санаймын. Аталған уақыт ішінде мемлекеттік тілдің құқықтарының бұзылуына байланысты Құқық қорғау орындарына түскен шағымдар мен арыздар бойынша болған сот процестерін зерттеп зерделеу алдағы заңдарды қабылдау мен жетілдіруде оң әсерін тигізіп, сапасын арттыруға ықпал етері сөзсіз. Бұл мәселеде де қоғамдық ұйымдардың рөлі ерекше.
Біз әлі де қолда бар заңдарымыздың әлеуетін толық пайдалана алмай жүрміз. Жалпы халық та мемлекеттік тілге қатысты өз құқықтарын толық біле бермейтін секілді. Сондықтан уәкілетті мемлекеттік мекеме мен қоғамдық ұйымдар өкілдері білікті заңгерлерді қатыстыра отырып арнайы жұмыс тобын құрып, Тілдер туралы Заңның баптарына түсіндірмелер дайындағаны жөн болар еді. Бұған Конституциялық Кеңестің келісімін алған да теріс болмас. Дайындалған жинақты әдістемелік құрал ретінде кітап етіп шығарып, бүкіл мемлекеттік мекемелерге, қажет деп тапқан ұйымдарға тарату керек. Сонымен бірге Интернеттегі веб-сайттар мен бұқаралық ақпарат құралдары арқылы да құқықтық түсіндіру жұмыстарын жүргізген жөн. Тілдік қатынастарды реттейтін қолданыстағы заңдарымыз елдің барша азаматының қазақ тіліндегі қажеттіліктерін өтеуіне толықтай мүмкіндік бермесе де, белгілі деңгейде мұқтаждықтарын өтеуге септігі тиетінін жоққа шығаруға болмайды.

Берік Бекжанов, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты:

– Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 7 ақпандағы Жарлығымен бекітілген Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасына сәйкес Қазақстан Республикасында мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейтуге байланысты шаралар аз атқарылып жатқан жоқ.
Биылдың өзінде мемлекеттік тілді дамытуға 4,7 млрд. теңге қарастырылса, өткен жылы бұл қаржы 5 млрд. теңгені құраған болатын.

Сондай-ақ арнайы кітаптар мен оқулықтар шығару, азаматтарды оқыту сияқты көптеген шаралар атқарылған.
Алайда осы атқарылған шаралардың сапасына бақылау жүргізу ісі ақсап жатыр десем арттық айтпаған болар едім.

Мәселен қазіргі таңда мемлекеттік қызметкер мемлекет қаржысына қазіргі таңда үш тіл үйренуде: мемекеттік тіл, орыс тілі және ағылшын тілі. Тиісінше белгіленген бағдарламаға сәйкес олар оқып шыққаннан кейін, оның алған білімін, оқу орнының білім беру деңгейін тексеріп жатқан ешкім жоқ.

Сондықтан бізде біріншіден мемлекет қаржысына тіл оқыған қызметкерден, екіншіден оны оқытқан мекемеден сұраныс мықты болуы керек. Керек десеңіз дұрыс білім бермеген оқыту мекемесінде, дұрыс білім аламаған қызметкерді де жауапкершілікке шақыру тетіктерін қарастыру керек.

Жалпы біз мемлекеттік тілді дамытуды негізінен күнделікті өмірден бастауымыз керек. Адам күнделікті не нәрсемен кездеседі, нені пайдаланады міне сол жердегі қолдану аясын кеңейту керек. Мәселен тұрмыстық техникаларда, интернетте, ұялы телефонда және тағы басқа да. Ұялы телефон адамның күндіз түні пайдаланатын құралы. Соның мәзіріне кірсеңіз тілдер деген бөлімі бар. Онда ағылшын, испан, қытай, арап, орыс, француз және басқада тілдердің бәрі бар. Тек мемелекеттік тілімізді көрмейміз.
Бізге бірінші кезекте «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік тіл мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы заңының жобасын әзірлеп, ол заң жобасымен мемлекеттік тілге қатысы бар заңдарға мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеруге қатысты, өкілеттіктерді күшейтуден бастап, қолдану аясын кеңейту және жауапкершілікті белгілеуге дейінгі ауқымды қамтыған өзгерістер мен толықтырулар енгізу керек.

Е. Тарасенко, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты:
– «Тілі өлген халықтың, өзі де өледі», – деп бекер айтпаған. Олай болса, қазақ тіліне деген құрмет керек. Тілді құрметтеуді әркім өз отбасынан бастауы қажет, ондай талапты ел билігіндегі азаматтар үлгі болып өзінен және отбасынан бастауы қажет.
Сонымен қатар бірыңғай қазақ тілімен айналысатын жоғары оқу орнын ашу керек. Ол университет немесе тілдерді зерттейтін ғылыми орталық болсын. Бұл мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеретін шара. Жәнеде қазақ филологиясының өзге тілдегі азаматтар үшін квота бойынша түсуге мүмкіндік беретін арнайы бөлімі қажет.
Тағы бір жайт, қазақ тілінде жәй бір реферат жазуда балаларымыз қиналады. Бұл қазақ тілінде арнайы ақпараттардың жоқтығын көрсетеді. Мемлекет тарапынан осы бағытта басқа тілдегі ғалымдардың жазған еңбектерін, кітаптарын аударуға демеу керек деп ойлаймын.

Қазақ тілін үйретуге арналған оқулықтар қызғылықты әрі жаңа үйрету әдістеріне сай болуы қажет, соңғы кезде телеарналардан жаңа үрдістегі талаптарға сай жасалған оқулықтар шығып жатыр деп айтуда, бірақ ол оқу құралдарын өз басым ешқашан жаппай сату орындарынан көрген емеспін. Бұл, я ол оқулықтар тек шектеулі түрде шығарылады, я бағасының тым қымбаттығын көрсетеді. Әрине бұл жағдай қазақ тілін үйренемін деушілерге кері әсерін тигізбей қоймайды. Сондықтан қазақ тілінің оқу құралдары жаңа үрдіске сай болуымен қатар, бағасы жалпы халықтың қалтасына қымбатқа түспеуі керек.

Шерубай ҚҰРМАНБАЙҰЛЫ, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының директоры:
– Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде өмір сүретін, қызмет ететін әлемде бір ғана ел бар, ол – Қазақстан. Ал Қазақстанның мемлекеттік тіл саясатының дұрыс жүргізілуі бұл елдігіміздің, ұлттық дамуымыздың, болашағымыздың аса маңызды мәселесі. Сондықтан еліміздегі тіл саясатын жүргізудің мына төмендегідей басты мәселелері мемлекеттік тіл қызметін қамтамасыз етудің лингвистикалық, әлеуметтік лингвистикалық негіздерін құрайды деп санаймыз:

Тілдік жағдаят. Елдегі тілдік жағдаят мұқият зерделеніп, оның типі нақты анықталуы керек;

Тілдік заңнама. Мемлекеттің тілдік заңнамасы да қоғам дамыған сайын қайта сарапталып, уақыт талабына сәйкестендіріліп отыруы керек. Тілдік заңнама мемлекеттің алдағы (перспективті) уақытта жүргізетін тіл саясатына сәйкес жетілдіріліп, қажеттілігіне қарай толықтырылуы тиіс. Мысалы, Конститутцияға өзгеріс енгізу немесе енгізбеу, мемлекеттік тіл туралы арнайы заңның қабылдану қажеттілігі немесе қажетсіздігі жөнінде көтеріліп жүрген мәселелер қазақстандық өмір шындығына сәйкес шешімін тапқанда ғана өміршең, мемлекеттік тілдің дамуын қамтамасыз ете алатын тілдік заңнаманың негізі жасалады;

Тілдік жоспарлау. Бұл мемлекеттік тіл саясатын жүзеге асырудың ресми белгіленген Мемлекеттік бағдарламасы, іс-шаралар жоспары және оларды іске асырудың тетіктері.
Қазақстанның тілдік жағдаятының типі нақтыланып, соған сәйкес тілдік заңнамамыз жетілдірілсе, осыларға негізделген тілдік жоспарлау жасалса, заңнама мен жоспардың орындалуын мемлекеттің (заңнамалық, атқарушы, сот билігі) қадағалауы, қамтамасыз етуі ғана қалады. Тіл саясатын кезең-кезеңмен жүзеге асыруда мемлекет өз міндетін ойдағыдай атқарса, мемлекеттік тілдің қоғам өмірінің барлық салаларындағы қолданысы кеңіп, тілдің мәртебесіне лайық қызмет ететіндігіне еш күмән келтірмеуге болады.

Фаузия Оразбаева, Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің кафедра меңгерушісі:

– Мемлекеттік стандартқа негізделген қазақ тілін коммуникативтік
тұрғыдан қарым-қатынас құралы ретінде үйретуге байланысты ұсыныстар:
Мемлекеттік стандарт тіл білімін оқытуға емес, тілді қарым-қатынас құралы ретінде үйретуге арналған ұстанымдар бойынша жасалғаны дұрыс.
Тілді тез және сапалы үйрену үшін сөйлемді дұрыс құрастыруға қажет басты-басты лексикалық, грамматикалық минимумдар ғана сұрыпталып алынғаны жөн. Оқыту грамматикалық ережелерге негізделмейді, керісінше, грамматика сөйлем құрауға негізделеді.
Сөйлесім әрекетін меңгеру үшін тіл үйренушіге ұсынылатын тақырыптар бір қадамнан екінші қадамға дамытылып, сабақтасып, отырғаны тиімді. Сонда тіл үйренуші алдында өткен материалды әрі есте сақтап, әрі жалғастырып, өзінің сөйлеу әрекетін жетілдіреді. Мұндай процесс дұрыс жүру үшін мемлекеттік стандартты, бағдарламаны, оқулықты әр бөлек авторлар әр түрлі құрастырмай, бір авторлық ұжым біртұтас ұстаныммен бүкіл кешенді бірігіп жазған тиімді.
Мемлекеттік стандарт пен бағдарламада ұсынылатын білім мазмұны мен тілдік бірліктердің жүйелі, пайдалы игерілуі тақырыптық аяларды дұрыс таңдауды қажет етеді. Олар: әлеуметтік-тұрмыстық ая; әлеуметтік-мәдени ая; оқу-еңбек аясы.
Мемлекеттік стандарт ұстанымдары тілді үйренудегі түпкі нәтижеге бағытталғанда қазақ тілінің әлеуметтік қызметі жоғары дәрежеге жетеді. Басты нәтиже – тіл үйренушінің коммуникативтік құзыреттілігін қамтамасыз ету; қазақ тілінде сауатты жаза білу, өз ойын әдеби тілмен түсінікті, еркін айта білу.

Мемлекеттік тілдің қоғамдық-әлеуметтік қызметі мен мәртебесін толық іске асыру елімізде осы мәселелердің орындалуын қамтамасыз ететін мемлекеттік тілді оқыту орталықтарының жүгі мен қызметі анықталып, оқыту әдістемесінің жүйелі түрде іске асырылуын қажет етеді.

Анна Данченко, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті шет тілдер филологиясы факультетінің магистранты:

– Бір қуаныштысы мемлекеттік тілдің мәртебесі, қазіргі халі туралы жаңашырлардың жазбағаны жоқ. Жазып та, айтып та жатыр. Өзге тілдерді білген сөзсіз жақсы, бірақ Қазақстанда тұратын қазақтарға өз ана тілін білмеу-ұят! Осы елдің азаматымын деп есептейтін қандай да өзге ұлт өкілі болмасын, мемлекеттік тілді білу – басты міндет.
Халық неліктен қазақша сөйлемейді? Әлде тілді құрметтемейді ме? Әлде осы күнге дейін қазақ тілін білу қажеттіліктердің біріне айналмады ма? Осы сұрақтар мені мазалайды. Жаным аурады.
Қазақ тілі- өте бай тіл! Қазақ тілінде жазылған тамаша шығармалар қанша, жылытытын, жұбататын жырлар қаншама. Қазақ халқының бойына сіңген ата-бабаларымыздың тәлім- тәрбиесі, үлгі- өнегесі, біздің тұлға болып қалыптасуымызға себепкер болғаны, үлкен үлес қосқаны байқалатыны анық. Халқымыз жас ұрпақтың болашағын ойлап тіл арқылы, іс арқылы тәрбиелеуге бет бұрды. Ал сөйлеген сөзіміз бен жасаған ісіміз жараспаса болашақта неге жетеміз? Еш нәрсеге де қол жеткізу мүмкін емес!

***
Жарыссөзден кейін «Мемлекеттік тілді дамытудың заңнамалық негіздері», «Қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейту мәселелері», «Тілді дамытудың жаңа кезеңге арналған бағдарламасы» деген тақырыптар бойынша үш секция жұмыс істеді. Конференцияға қатысушылар осы секцияларда пікір алмасып, ұсыныстар қабылдады.
Конференция жұмысын Қазақстан Респубикасы Парламенті Мәжілісінің төрағасы, «Нұр Отан» халықтық-демократиялық партиясының Парламент Мәжілісіндегі фракциясының жетекшісі О.Мұхамеджанов қорытындылады.

]]> http://kazaktili.kz/?feed=rss2&p=73 http://kazaktili.kz/?p=64 http://kazaktili.kz/?p=64#comments Fri, 23 Apr 2010 10:20:46 +0000 admin http://kazaktili.kz/?p=64

Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы – еліміздің барлық аймағын және қазақ ұлтының қоныс тепкен алыс-жақын шет мемлекеттерін қамтып, 20 жылдан бері ана тіліміздің өзекті мәселелерін шешуге белсене ат салысып келе жатқан іргелі ұйым. Міне, бүгінгі таңда қоғамның 20 жылдық тарихынан сыр шертетін 2 томдық «Шежіре» жарық көрді. Кітапта көп жылдық атқарылған істердің тарихи құжаттары, қазақтың маңдайалды азаматтарының, тіл жанашырларының мақалалары, ана тіліміз – қазақ тілінің мәртебесін көтеру мақсатында өткізілген жиын-басқосуларды баяндайтын материалдары жинақталған. Мемлекеттік тіл – ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ тәуелсіздік жылдарындағы тарихынан, тіл майданында ерен еңбек етіп жүрген азаматтар хақында хабардар болғыңыз келсе «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы – 20 жыл. Шежіре» кітабын оқыңыз. Кітап тіл тағдырына бей-жай қарамайтын барша оқырмандарға арналған.

]]> http://kazaktili.kz/?feed=rss2&p=64 http://kazaktili.kz/?p=32 http://kazaktili.kz/?p=32#comments Fri, 25 Sep 2009 10:27:12 +0000 admin http://kazaktili.kz/?p=32

Астана қаласында қыркүйектің 22- сінде Халықаралық « Қазақ тілі » қоғамының құрылғанына 20 жыл толуына арналған ғылыми - практикалық конференция болып өтті. Оған ҚР Парламенті Сенаты мен Мәжілісінің депутаттары, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі мен ҚР Премьер-Министрі Кеңсесінің жауапты қызметкерлері, орталық және жергілікті атқарушы органдардың басшылары, Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшелері, Ұлттық-мәдени орталықтар мен қоғамдық ұйымдар басшылары, БАҚ басшылары, өнер және ғылым қайраткерлері, орталық және жергілікті атқарушы органдар жанындағы тіл басқармаларының (бөлімдерінің) бастықтары қатысты.

ҚР президенті Н.Ә.Назарбаевтың құттықтау хаты

Тіл тіралы Заңның қабылданғанына және

Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының

20 жыл толуына арналған республикалық

ғылыми- практикалық конференцияға

қатысушыларға

Құрм етті конференцияға қатысушылар!

Сіздерді тіл туралы тұңғыш Заңның қабылданғанына және Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының құрылғанына 20 жыл толуына арналған ғылыми-практикалық конференцияның ашылуымен құттықтаймын!

Осы кезеңде баршамыз еліміздің қоғамдық-саяси, мәдени-рухани өміріндегі елеулі өзгерістердің куәсі болып келеміз. Еліміздің келешегі жолында атқарылып жатқан барлық игілікті істеріміз тәуелсіздігіміздің тұғырын бекітіп, мемлекетіміздің діңгегін нықтауға жаңаша серпін беруде.

Ең бастысы, жиырма жыл бұрын мемлекеттік мәртебеге ие болған ана тіліміздің жылдан-жылға өркені өсіп, өрісі кеңейе түсуде. Бүгінде қазақ тілі – Қазақстан халқын бір мақсатқа топтастыратын, ұлттық жаңғыруымызға серпіліс туғызатын айрықша күшке ие болды.

Шаңырақ көтергеніне жиырма жыл толған Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы туған тіліміздің туын желбіретіп, рухын асқақтатуда лайықты үлес қосып келеді.

Ұлтымыздың басты рухани діңгегі – мемлекеттік тілді дамыту мәселелеріне арналған бүгінгі конференция жұмысына табыс тілеймін.

Нұрсұлтан Назарбаев

21/09/2009